Thùy Dương

Theo RFI

Tại làng lụa Vạn Phúc, Hà Đông, bên cạnh những cửa hàng lụa, sản phẩm của làng nghề truyền thống, không khó để thấy Hợp tác xã có tên khá lạ – « Vụn Art », với những sản phẩm ứng dụng do người khuyết tật làm từ vải, xinh xắn, với những hình trang trí chuyển thể từ tranh dân gian và được ghép dán từ vải vụn.

Ẩn sau những mảnh vải vụn nhà những giá trị không hề vụn : lòng nhân văn và sự phát triển bền vững. Ẩn sau cái tên lạ « Vụn Art » là ước mơ vô cùng lớn : đưa người khuyết tật hòa nhập với cộng đồng, dạy nghề, tạo công việc để những người thiếu may mắn đó có thể tự sống được bằng sản phẩm tái chế được tạo nên từ chính đôi tay họ. Không phải vô cớ mà UNESCO đánh giá Vụn Art là mô hình sáng tạo bền vững theo tiêu chí của Liên Hiệp Quốc, vừa giới thiệu văn hóa, vừa tạo việc làm cho nhóm yếu thế.

Người tạo dựng « cơ ngơi » cho người khuyết tật đó chính là anh Lê Việt Cường, cũng là một người khuyết tật. Để hiểu thêm về cách biến vải vụn, qua bàn tay người khuyết tật, thành những tác phẩm có sự đan xen giữa nghệ thuật, giá trị nhân văn và phát triển bền vững, RFI Tiếng Việt phỏng vấn anh Lê Việt Cường.  

RFI : Xin chào anh Lê Việt Cường. Anh có thể giải thích cho thính giả, độc giả của đài RFI Tiếng Việt về ý nghĩa của tên Vụn Art ? Vụn Art được thành lập nhằm mục đích gì và hiện có quy mô ra sao ?

Lê Việt Cường : Chúng tôi đặt tên Vụn Art, có ý nói rằng mỗi người khuyết tật chúng tôi là một mảnh ghép rất nhỏ trong xã hội. Có nhiều sự hỗ trợ của cộng đồng và chính quyền sẽ như là chất keo kết dính chúng tôi lại thành một mảng lớn hơn và trên đấy thì chúng tôi có thể vẽ nên mơ ước của mình.

Ý tưởng thành lập Vụn Art xuất phát từ gợi ý của một đồng chí phó bí thư thường trực quận ủy Hà Đông, mong muốn là bằng nào đó người khuyết tật phải sống được bằng sản phẩm và chính người khuyết tật phải thay đổi suy nghĩ, làm ra sản phẩm của mình, làm sao để thay vì để cộng đồng mua ủng hộ giúp đỡ thì sản phẩm đó có thể cạnh tranh được và sống được. Từ ý tưởng đó, đến năm 2017, tôi và họa sĩ Nguyễn Văn Trường, sau này cùng với anh Nguyễn Văn Hoàng (thầy giáo dạy các bạn tự kỷ học nghề), bắt tay vào tái chế vải vụn thành tranh lụa và các sản phẩm khác. Hiện nay, có 33 lao động làm việc tại Vụn Art.

Doanh thu thu được, ngoài trả lương, chúng tôi quay lại tái đầu tư để tiếp tục dạy nghề cho các bạn khuyết tật và để mở rộng quy mô sản xuất.

RFI : Câu trả lời của anh cho thấy hai điểm nổi bật của Vụn Art : sử dụng vải vụn để tái chế và sử dụng lao động là người khuyết tật ?

Lê Việt Cường : Vụn Art hoạt động dựa trên vốn tự thân của cá nhân tôi và chúng tôi có một sự hỗ trợ rất nhỏ của Quỹ Abilis của Phần Lan để dạy nghề cho người khuyết tật ban đầu. Ngoài ra, chúng tôi có sự hỗ trợ rất lớn của quận ủy Hà Đông, định hướng cho chúng tôi tái chế vải vụn để vừa bảo vệ môi trường, vừa gắn với làng nghề Vạn Phúc.

90% vải vụn tái sử dụng là từ làng lụa Vạn Phúc. Chúng tôi cũng thu gom thêm những loại vải khác như ga, gối từ khách sạn hay rèm mà các công ty may rèm tặng lại cho Vụn Art. Chúng tôi chuyển thể tranh dân gian của Việt Nam và thế giới lên một chất liệu mới là lụa của Vạn Phúc.

Người khuyết tật, khi các họa sĩ mới đào tạo, thì họ chưa sáng tác được, nên để đảm bảo bản quyền thì chúng tôi sử dụng chất liệu dân gian có sẵn và chuyển thể để phối hợp với sản phẩm truyền thống, văn hoá dân gian truyền thống để có sự giao thoa. Đây cũng là hình thức để chúng tôi vừa bảo tồn, giới thiệu các sản phẩm làng nghề, vừa phát triển thêm sản phẩm mới cho làng nghề, cũng như giới thiệu văn hóa Việt Nam. Hiện nay, mọi người cũng đang kêu gọi bảo tồn (văn hóa)

Sự khác biệt lớn nhất của sản phẩm của Vụn Art, bên cạnh việc làm thủ công và tái chế vải vụn, những họa tiết trang trí trên áo dài, các sản phẩm khác liên quan đế vải, có thể giặt được bình thường giống như sản phẩm in. Đấy là khác biệt tạo nên điểm nhất cho Vụn Art.

RFI : Vậy còn về lao động là người khuyết tật ?

Lê Việt Cường : Năm 2019 Vụn Art được UNESCO đánh giá là mô hình bền vững, sáng tạo về văn hóa, đưa văn hóa bước sang một bước phát triển mới, và bền vững trong vấn đề sinh kế, việc làm, theo đúng 17 tiêu chí phát triển bền vững của Liên Hiệp Quốc.

Tất cả những người khuyết tật đến Vụn Art thì chúng tôi không phân biệt giàu nghèo mà đều dạy miễn phí, mục tiêu hướng đến là dạy nghề xong khi các bạn đó sẽ được trả lương khi làm ra sản phẩm. Như tôi đã chia sẻ ban đầu, thì doanh thu thu được sau khi trừ hết các chi phí đi, chúng tôi để lại một khoản để nhận thêm người khuyết tật và dạy nghề.

Ở đây, chúng tôi có các dạng tật điếc, tự kỷ, chậm phát triển trí tuệ và vận động. Trong các dạng tật này, thì sau 6 năm, chúng tôi thấy là dạy các bạn tự kỷ và chậm phát triển trí tuệ là mất nhiều thời gian và công sức nhất, bởi vì có nhiều bạn không biết đọc, không biết viết, các kỹ năng sống rất là thấp. Do vậy, ở đây chúng tôi ngoài dạy nghề ra còn phải dạy kỹ năng sống cho các bạn đó nữa, để làm sao các bạn hòa nhập được, biết cách làm việc nhóm, biết cách sinh hoạt chung với nhau.

Suốt 6 năm nay chúng tôi vẫn kiên trì và bền bỉ đi theo con đường và mục tiêu mà Vụn Art hướng đến. Chúng tôi là đơn vị dạy nghề và tạo việc làm trực tiếp luôn, các đối tượng chúng tôi nhận là các bạn từ 18 tuổi trở lên, theo quy định của Nhà nước, chứ chúng tôi không nhận trẻ em.

RFI : Không chỉ cung cấp sản phẩm, Vụn Art còn tổ chức nhiều khóa học, sự kiện. Anh có thể cho biết thêm về các hoạt động này và mục tiêu của các hoạt động này ?

Lê Việt Cường : Mục tiêu chính chúng tôi hướng đến trong các hoạt động trải nghiệm là giúp cho người khuyết tật, đặc biệt là các bạn tự kỳ và chậm phát triển trí tuệ, hòa nhập vào cộng đồng. Ở đây có rất nhiều bạn tự kỷ và chậm phát triển trí tuệ sợ đám đông, đó là rào cản rất lớn, nên chúng tôi đưa các bạn đó đến hướng dẫn trực tiếp cho khách du lịch và các doanh nghiệp, để người khuyết tật tự tin, vượt qua mặc cảm đó, đặc biệt các bạn tự kỷ. Tại Vụn Art, chúng tôi hướng cho các bạn tự kỷ tham gia các hoạt động đó để đẩy các bạn hòa nhập sâu nhất với cộng đồng.

Điểm thứ hai là chúng tôi cũng hướng đến một cộng đồng sống xanh, sống bền vững và hình thành thói quen sử dụng các sản phẩm tái chế, đặc biệt là tái chế từ vải. Rác thải từ vải cũng là một thách thức lớn nhất về môi trường hiện nay.

Ngoài ra thì chúng tôi cũng hướng đến là làm sao tái chế để có thể phát triển được những sản phẩm mang tính ứng dụng cao, để có thể tái tạo được vòng đời của các sản phẩm từ vải. Đó là điều chúng tôi hướng đến, và qua đó cũng để mọi người chia sẻ những khó khăn về việc làm đối với những người khuyết tật chúng tôi, cũng như thói quen sử dụng sản phẩm tái chế từ vải vụn.

Chẳng hạn chúng tôi vẫn đang kết hợp với đại sứ quán Mỹ, công ty du lịch Intrepid của Úc, để làm các trải nghiệm đó. Và các trải nghiệm đó cũng vừa giúp các công ty du lịch có thêm những sản phẩm mới, vừa giúp cho người khuyết tật chúng tôi vượt qua mặc cảm. Chúng tôi đã ký với công ty du lịch Intrepid của Úc để từ năm 2023 Intrepid đưa khách du lịch vào Vụn Art.

Và có một điều đáng mừng là vừa rồi giám đốc Quỹ Intrepid Foundation cũng đã đến thăm Vụn Art và họ cam kết sẽ yêu cầu tất cả các trưởng đoàn kêu gọi mỗi khách du lịch đóng góp một chút cho Vụn Art để Vụn Art cải thiện cơ sở vật chất, hỗ trợ một phần cho Vụn Art việc đào tạo nghề cho các bạn tự kỷ và chậm phát triển trí tuệ vì thời gian đào tạo nghề cho các bạn đó thường kéo dài 3-5 năm. Các chi phí đối với Vụn Art là rất lớn, đặc biệt sau Covid thì đó cũng là một gánh nặng đối với chúng tôi.

RFI : Vậy kiểu sản phẩm chính của Vụn Art và nét nổi bật của sản phẩm mà Vụn Art đưa đến cộng đồng là gì ? 

Lê Việt Cường : Sản phẩm của Vụn Art là những sản phẩm mang tính ứng dụng trong cuộc sống, như áo dài, áo T-shirt, túi vải, vỏ gối, tranh ghép vải. Ngoài ra, chúng tôi có dịch vụ cá nhân hóa sản phẩm theo yêu cầu, chẳng hạn khách hàng muốn đưa hình ảnh người thân hay con vật hay bất kỳ hình ảnh gì lên sản phẩm thì chúng tôi cũng đáp ứng. Chúng tôi cũng có mảng dịch vụ, như tôi đã chia sẻ, nên khách có thể đến ghép bất cứ sản phẩm gì theo sự hướng dẫn của người khuyết tật và giao lưu với họ.

Sự khác biệt của Vụn Art để chúng tôi có thể phát triển ổn định trong 6 năm vừa qua là chúng tôi được một đơn vị tài trợ cho công nghệ dán được vải lên và giặt được bình thường, không bị bong tróc, có độ bền lâu dài hơn so với sản phẩm in lưới, in pet hoặc in decal hiện nay. Đó là điểm khác biệt nhất để vụn Art phát triển và được đánh giá là mô hình sáng tạo bền vững, không phải thêu, vẽ, in mà là dán vải trực tiếp.

RFI : Vụn Art hướng đến nhóm đối tác, cộng đồng nào là chủ yếu ? 

Lê Việt Cường : Chúng tôi hướng đến các doanh nghiệp có quan điểm đồng hành để cùng tạo giá trị cho cộng đồng, thay vì chúng ta hỗ trợ giúp đỡ lẫn nhau. Chúng tôi quan điểm rằng chỉ có đồng hành để thúc đẩy nhau tạo ra giá trị gì đó cho chính cộng đồng thì mới là giá trị bền vững nhất.

RFI Tiếng Việt chân thành cảm ơn anh Lê Việt Cường !