Hiếu Chân

Theo Nguoi-viet

Tối Cao Pháp Viện Hoa Kỳ đã dành ngày Thứ Năm, 15 Tháng Năm, để nghe điều trần về vụ kiện chống lại sắc lệnh hành pháp của ông Donald Trump, tổng thống Mỹ, hủy bỏ quy chế cấp “quốc tịch theo nơi sinh” cho trẻ em sinh ra trên lãnh thổ Hoa Kỳ.

Tuy vậy, trọng tâm của vụ tranh cãi không chỉ là quy chế quốc tịch mà rộng hơn là thẩm quyền của các tòa án khu vực, quan tòa có quyền chặn sắc lệnh của tổng thống trong toàn quốc hay không – một vấn đề pháp lý có thể biến xã hội Mỹ thành các “lãnh địa” hành xử theo những luật lệ khác nhau.

Ngay trong ngày đầu tiên nhậm chức nhiệm kỳ thứ hai, ông Trump đã ký một sắc lệnh hành pháp chấm dứt việc cấp quốc tịch cho trẻ em sinh ra tại Mỹ mà cha mẹ hoặc là di dân không giấy tờ hoặc là người sống tại Mỹ hợp pháp bằng thị thực tạm thời (du học, du lịch). Ngay hôm sau đã có 22 tiểu bang và một số tổ chức quyền dân sự phát đơn kiện để ngăn chặn sắc lệnh.

Đã có nhiều chánh án các tòa liên bang khu vực ra phán quyết ngăn chặn việc thực thi sắc lệnh của ông Trump. Ví dụ, ngày 5 Tháng Hai, Chánh Án Deborah L. Boardman của Tòa Án Hoa Kỳ khu vực Maryland đã ra một án lệnh có hiệu lực toàn quốc ngăn chặn chính quyền liên bang thực hiện chính sách mà bà cho là vi hiến này. Chính quyền Trump đã phản ứng bằng cách nộp đơn “khẩn cấp” lên Tối Cao Pháp Viện (TCPV) yêu cầu hủy bỏ toàn bộ hoặc một phần các phán quyết đó, dẫn tới buổi điều trần tại TCPV hôm qua.

Về quyền công dân Mỹ theo nơi sinh (birthright citizenship), ý kiến của các thẩm phán TCPV nghiêng về hướng công nhận Hiến Pháp cho phép trẻ em sinh ra ở Mỹ tự động có quyền công dân Mỹ. Nói cách khác, theo TCPV, sắc lệnh hành pháp từ chối quyền công dân của trẻ em sinh ra trên đất Mỹ sau ngày 20 Tháng Hai, 2025 là phi pháp và vi hiến; phán quyết của các toà liên bang khu vực là đúng và phải được tuân thủ.

Ông Trump đã phản ứng một cách giận dữ; ông tố cáo cơ quan tư pháp cao nhất nước đã bị những kẻ cực tả “chơi.” Trên mạng Truth Social vào sáng sớm Thứ Sáu, ông Trump viết: “Những kẻ ti tiện cực tả cấp tiến, những kẻ không còn lá bài nào trong túi trong trò lừa đảo bất hợp pháp của chúng, đang chơi trò cầm cân nảy mực, bằng một cách thức nhịp nhàng, liên quan đến TCPV. Chúng đã thua sát ván cuộc bầu cử, do đó đã mất hết tự tin và lý trí. Chúng đã hóa điên! Tôi hy vọng TCPV sẽ không rơi vào trò chơi mà chúng điều khiển. Người dân đứng về phía chúng ta với số lượng lớn hơn trước rất nhiều. Họ muốn làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại!”

Tuy vậy tại cuộc điều trần, các thẩm phán TCPV, dù bảo thủ hay cấp tiến, đều bác bỏ những lý lẽ của chính quyền Trump về chấm dứt quyền công dân theo nơi sinh. Họ lập luận dựa trên văn bản của Tu Chính Án thứ 14 và án lệ là phán quyết 6-2 của TCPV cuối thế kỷ 19 trong vụ kiện “United States v. Wong Kim Ark” năm 1898, theo đó ông Wong Kim Ark – con của một gia đình di dân Trung Hoa – là người có quốc tịch Mỹ vì sinh ra trên đất Mỹ.

Với án lệ này, vấn đề quyền công dân theo Tu Chính Án 14 coi như đã được giải quyết, mọi người sinh ra trên đất Mỹ đều tự động trở thành công dân Mỹ. Cho đến khi ông Trump nhậm chức ngày 20 Tháng Giêng vừa qua.

***

Sắc lệnh về quốc tịch của ông Trump – cùng với nhiều sắc lệnh gây tranh cãi khác nữa dường như đang chia nước Mỹ làm đôi, ủng hộ và phản đối. Sắc lệnh về chấm dứt quốc tịch theo nơi sinh có 22 tiểu bang phản đối, 28 tiểu bang khác không bày tỏ thái độ. Đáng chú ý là án lệnh ngăn chặn việc thực thi sắc lệnh của ông Trump mà các tòa liên bang khu vực đưa ra có hiệu lực thi hành trên toàn quốc chứ không chỉ gói gọn trong phạm vi trách nhiệm của từng tòa án.

Các chuyên gia pháp lý nói rằng, tuy hệ thống tư pháp Mỹ được tổ chức thành nhiều khu, nhiều cấp để phục vụ tốt nhất cho nhu cầu của người dân trong một đất nước rộng lớn, nhưng pháp luật là một thể thống nhất, áp dụng như nhau cho mọi công dân Hoa Kỳ không kể nơi sinh sống. Vì lẽ đó, phán quyết của một tòa liên bang khu vực, gọi là “universal/national injunctions,” phải được áp dụng cho cả nước.

Ngược lại, các luật sư đại diện chính quyền Trump cho rằng, phán quyết của tòa khu vực nào chỉ được áp dụng ở khu vực đó, cho các bên tham gia vụ kiện đó; khi ngăn cản các chính sách có hiệu lực trên toàn quốc của chính quyền liên bang, các thẩm phán khu vực đã “vượt quá thẩm quyền” một cách bất hợp pháp.

Chính quyền Trump đang đối mặt với khoảng 200 vụ kiện về tính hợp pháp của những chính sách mà ông Trump ban hành và trong một số trường hợp các chính sách đó đã bị án lệnh của các tòa án liên bang khu vực chặn trên toàn quốc.

Bị ngăn chặn ráo riết là các chính sách của ông Trump trục xuất di dân không qua xét xử, đóng băng hoặc cắt nguồn tài trợ mà Quốc Hội đã phân bổ cho các cơ sở giáo dục và nghiên cứu khoa học; sa thải hàng loạt công chức liên bang và đóng cửa các cơ quan được thành lập theo luật…

Theo dữ liệu của Sở Nghiên Cứu Quốc Hội (Congressional Research Service), đến cuối Tháng Ba, các quan tòa đã ban hành 17 án lệnh có hiệu lực toàn quốc chống lại các chính sách của ông Trump. Con số này hiện chắc cao hơn nhiều. Chính quyền Trump cho rằng, các lệnh ngăn chặn đó đang cản trở và gây tổn hại cho việc điều hành đất nước của tổng thống.

Trước yêu cầu của chính phủ đòi hạn chế quyền hạn, phạm vi áp dụng phán quyết của các thẩm phán liên bang, ý kiến của các chánh án TCPV tỏ ra không thống nhất.

Chánh Án Elena Kagan (cấp tiến) ghi nhận những án lệnh “trói tay” như vậy đã được ban hành cả dưới thời các tổng thống Dân Chủ và Cộng Hòa và đó là một biện pháp kiểm soát quyền lực của nhánh hành pháp trong cơ chế kiểm tra và cân bằng.

Nhưng các thẩm phán bảo thủ như Chánh Án Samuel A. Alito cho rằng một số tòa liên bang khu vực đã hành xử với “quyền lực không kiểm soát.” “Có 680 thẩm phán tòa khu vực, họ tận tụy và uyên bác… nhưng đôi khi họ sai,” ông Alito nói, theo báo The Guardian. Và ông mô tả các thẩm phán đó như những ông vua trong vương quốc của họ; họ “dễ mắc phải một căn bệnh nghề nghiệp, đó là căn bệnh suy nghĩ rằng, ‘Tôi đúng và tôi có thể làm bất cứ điều gì tôi muốn.’” Ông ngụ ý cần phải có cơ chế kiểm soát quyền hạn của các quan tòa và hạn chế phạm vi áp dụng phán quyết của họ.

TCPV có thể sẽ đưa ra giải pháp cho vấn đề tế nhị và phức tạp này vào cuối Tháng Sáu sắp tới, theo tin từ báo The New York Times. “Các chánh án tỏ dấu hiệu rằng họ có thể thử một lập trường trung dung, bằng cách ban hành hướng dẫn cho phép các án lệnh ngăn chặn được tạm thời áp dụng trong toàn quốc nhưng chỉ đối với một số loại vụ án nào đó hoặc bỏ ngăn chặn tạm thời vì lợi ích của sắc lệnh hành pháp,” phóng viên Abbie VanSickle của The New York Times ghi nhận.

***

Trở lại với quy định về quyền công dân theo nơi sinh, nếu lệnh ngăn chặn của ba tòa liên bang khu vực chỉ được áp dụng tại 22 tiểu bang “nguyên đơn” và không áp dụng ở 28 tiểu bang còn lại như yêu cầu của chính quyền Trump thì sẽ dẫn tới hiện tượng, một đứa trẻ sinh ra ở nơi này được tự động có quyền công dân, trong khi đứa trẻ sinh ra ở nơi khác thì không được.

Có thể thai phụ khi đến bảo sanh viện phải trình sổ thông hành, căn cước, thẻ xanh trước khi lên bàn sanh em bé để bảo đảm đứa bé sinh ra tự động có quốc tịch Mỹ, có thể các cơ quan hộ tịch của quận hạt phải xem xét tư cách công dân hoặc thường trú nhân của các bậc phụ huynh trước khi quyết định cấp giấy khai sinh cho trẻ sơ sinh để các cháu sau này được hưởng quyền lợi và nghĩa vụ của một công dân Mỹ.

Rồi cũng sẽ có trường hợp thai phụ từ tiểu bang này đi sang tiểu bang khác sinh con để con mình được tự động có quốc tịch Mỹ, giống như hiện tượng các thai phụ Trung Quốc lợi dụng quy chế quốc tịch theo nơi sinh để sang Mỹ du lịch và sinh con mà truyền thông đã nhiều lần tường thuật.

Để biện hộ cho sắc lệnh của mình, Tổng Thống Trump nói thời thế đã thay đổi nên khái niệm ban đầu về quyền công dân theo nơi sinh – mà ông cho rằng chỉ áp dụng cho con cái của người nô lệ – cũng cần phải thay đổi.

Tại thời điểm ban hành Tu Chính Án 14 (1868), “chúng ta không có những người đổ xô vào đất nước chúng ta từ khắp Nam Mỹ và phần còn lại của thế giới.” Nhưng trong một số lĩnh vực khác, ông vẫn vận dụng những điều luật cũ và lạc hậu mà không đòi phải thay đổi; chẳng hạn như quyền sở hữu súng theo Tu Chính Án thứ 2 (1791) hoặc vận dụng đạo luật Alien Enemies Act of 1798 đã có hơn 200 năm để trục xuất di dân bất hợp pháp dù hiện nay nước Mỹ không có chiến tranh với ai. [qd]