Phạm Đình Trọng
Theo Tiengdan
BUỔI SÁNG CÓ TRONG SỰ THẬT
Mùa xuân năm 1960 Văn Cao viết bài thơ Năm Buổi Sáng Không Có Trong Sự Thật.
Buổi sáng ngọn lửa chiến tranh nung mảnh đất dưới chân thành gạch đỏ:
Ngủ dậy một sáng
Cả phố biến đâu mất
Không một bóng người đi.
Im lặng hồ nước sâu thăm thẳm
Mặt đất đỏ mầu gạch nung
Buổi sáng cả cuộc sống bị tống vào ngục tù. Cả âm thanh, cả tiếng động cũng bị cầm tù:
Giữa thành phố mọi người im lặng
Tại sao? Tại sao? Không tiếng nói
Không tiếng động, không sự sống
Tại sao thành phố sa mạc
Không nghe gió thổi
…
Hình như nơi đây
Bị đày trong im lặng
Buổi sáng con người bị chia rẽ, xung đột, hận thù. Ngay trong mỗi con người cũng có hai thái cực khác nhau, xung đột nhau, mưu hại nhau:
Hai kẻ thù nhau
Hai thái cực tâm hồn
Hai người ấy trong một người chịu đựng
Mưu hại lẫn nhau
Không biết ngày đêm, không biết giả thật
Từ phút ấy tôi không còn thật nữa.
Buổi sáng con người phải sống giả dối, phải đeo mặt nạ đi giữa cuộc đời:
Buổi sáng nay cả phố phường như mở hội
Mỗi con người đeo mặt nạ đi chơi
Năm buổi sáng bi thương bởi lòng hận thù, sự đố kị, hẹp hòi, nhỏ nhen. Văn Cao ước nguyện là năm buổi sáng đó không có trong sự thật.
Nhưng buổi sáng ngày mồng mười, tháng bảy, năm một ngàn chín trăm chín mươi nhăm, buổi sáng Văn Cao ngừng sáng tạo, rời bỏ cuộc đời ra đi mãi mãi vào hư vô thì có thật rồi.
Buổi sáng có trong sự thật ấy còn là những buổi sáng bắt đầu một ngày âm thầm tư duy sáng tạo của Văn Cao để mang lại cho cuộc đời còn nhiều gian nan, cay đắng những giai điệu dìu dặt nâng đỡ tâm hồn con người.
Buổi sáng có trong sự thật ấy là buổi sáng mùa đông rét mướt, Văn Cao trở về một vùng đất kỉ niệm. Chiếc áo len màu đất lụng thụng, trông ông như một gốc cây xù xì, như một khối tư duy, một khối khổ đau, dồn nén chịu đựng. Bóng ông run rảy khi chân bước vào kí ức xa xăm và cõi lòng chạm vào kỉ niệm rưng rung vô cùng gần gũi.
Buổi sáng có trong sự thật ấy là buổi sáng mùa xuân cuối cùng của Văn Cao. Ông cùng người bạn đời yêu thương, dịu dàng và bền bỉ Thúy Băng trôi giữa dòng người trong chợ hoa Hàng Lược, Hà Nội, ngắm sắc hoa đào Nhật Tân, ngắm gương mặt cuộc đời, gương mặt nhân dân, gương mặt niềm vui, gương mặt hạnh phúc, ngắm cuộc sống gian nan, vất vả mà yêu thương, say dắm. Khuôn hình đặc tả cận cảnh gương mặt Văn Cao dãn ra, sáng lên trong sắc hoa đào, trong tiết xuân náo nức, trong niềm vui muộn mằn, hiếm hoi. Niềm vui của Văn Cao, nhân vật của phim cũng chính là niềm vui của người thực hiện bộ phim, quay phim và đạo diễn Đinh Anh Dũng vì chính Dũng tổ chức đưa ông bà Văn Cao đến chợ hoa Hàng Lược này.
Tận dụng mọi cơ hội ghi hình Văn Cao, Dũng đã có hình ảnh Văn Cao ở Hải Phòng, nơi Văn Cao để lại tuổi niên thiếu cắp sách đến trường. Dũng đã có hình ảnh Văn Cao với những nẻo đường tám năm kháng chiến chống Pháp.
Văn Cao với Hà Nội là gian gác nhỏ nhà số 45 phố Nguyễn Thượng Hiền, nơi có một mùa đông với những đêm Văn Cao thức chong chong nghe hơi lạnh thấu qua lớp chăn mỏng, thấm vào cơ thể. Nghe tiếng xe bò lọc cọc đi nhặt xác người chết đói ngoài phố mà thấm thía nỗi đau của kiếp đời nô lệ mất nước, mà nung nấu trong lòng nỗi khát khao: Cờ pha máu chiến thắng mang hồn nước – Đứng đều lên gông xích ta đập tan… (Lời ca khúc Tiến Quân Ca) Ca khúc Tiến Quân Ca của Văn Cao, của non nước Việt Nam vững bền được viết ở căn gác nhỏ phố Nguyễn Thượng Hiền, Hà Nội, trong mùa đông lạnh thấu xương đó.
Văn Cao với Hà Nội là Nhà Hát Lớn, nơi người dân mất nước tụ lại thành khối, thành thác đổ, thành sóng gầm, thành sức mạnh cùng ngẩng cao đầu hát vang bài Tiến Quân Ca rồi trùng trùng đội ngũ như đất chuyển, như bão giông ầm ầm cuốn theo đường Tràng Tiền đến Phủ Bắc Bộ, cuồn cuộn theo đường Tràng Thi đến Phủ Toàn quyền Đông Dương giành lại chính quyền, giành lại đất nước. Nhà Hát Lớn Hà Nội còn là nơi ca khúc Tiến Quân Ca của Văn Cao đi vào lịch sử, trở thành quốc ca của một nhà nước vừa ra đời, nơi quốc hội của nhà nước đó trong phiên họp thứ nhất, khoá đầu tiên chọn Văn Cao là nhạc sĩ của hồn thiêng sông núi.
Đó là Hà Nội trong cuộc đời chính trị, trong sự nghiệp Văn Cao. Còn Văn Cao trong đời thường với Hà Nội? Suy nghĩ mãi Đinh Anh Dũng thấy cần có hình ảnh Văn Cao cùng người bạn đời Thúy Băng trong chợ hoa Tết Hàng Lược. Thế là giáp tết Ất Hợi 1995 trong khi mọi người tìm về với gia đình thì Đinh Anh Dũng lại xa vợ con ở thành phố phương Nam, xách camera lên máy bay ra Hà Nội. Quả thật Dũng rất có duyên với Văn Cao. Ghi được hình ảnh Văn Cao trong mùa xuân cuối cùng của cuộc đời ông là nhờ cái duyên đó.
Đinh Anh Dũng rất thành công khi thực hiện thể đối trong bộ phim. Cô ca sĩ trẻ mười bảy tuổi Thanh Thúy sinh ra và phát triển tài năng ở phương Nam hát bài Mùa Xuân Đầu Tiên, sáng tác của Văn Cao tặng thành phố phương Nam thương nhớ nhân mùa xuân hòa bình đầu tiên 1976. Thanh Thúy vàng rực như tia nắng sớm, như đóa hoa mai mới hé, xinh đẹp, tài năng, lanh lảnh hát: Rồi dặt dìu mùa xuân theo én về… Mùa xuân mơ ước ấy đang đến đầu tiên, đan xen là hình ảnh Văn Cao với gam màu nâu sẫm quen thuộc lặng lẽ giữa dòng đời trong mùa xuân cuối cùng của cuộc đời ông. Đó có phải là vòng tròn tiến hóa, là vòng luân hồi của đạo Phật? Mùa xuân cuối cùng của cuộc đời Văn Cao cũng là mùa xuân đầu tiên của một tài năng thế hệ kế tiếp, của một vòng luân hồi mới. Đó cũng là sự vĩnh cửu, bất tử của những giai điệu Văn Cao, sự vĩnh cửu, bất tử của nghệ thuật đích thực.
Nhạc của Văn Cao là nhạc của lòng người đang xao xác xáo dộng, đang thấp thỏm trước những dự cảm về những biến động lớn lao sẽ đến, đang đến. Tiết tấu của âm nhạc ấy là tiết tấu của tâm trạng, của khát vọng, của lắng đọng chứ không phải là tiết tấu của cuộc sống công nghiệp, sôi sục, cuồn cuộn, dồn dập, hối hả. Là nhà thơ, lời trong ca khúc Văn Cao là nỗi khắc khoải về những lí tưởng thẩm mĩ, bâng khuâng, da diết nhưng cũng dào dạt, mênh mang.
Lời từ ấy mượn một cớ cụ thể chỉ để nói một tâm trạng, một nỗi khắc khoải trước cái đẹp chứ không phải để nói về cái cụ thể đó. Tạo hình cho bài hát Buồn Tàn Thu là hình ảnh người tráng sĩ nâng gươm ngang mày, bái lạy tổ tiên, giã từ người vợ, lên đường rong ruổi! Tạo hình cho bài hát Trương Chi là bộ mặt Trương Chi sần sùi gớm ghiếc… Sự minh họa thô thiển đó đã làm giảm giá trị thẩm mĩ, hạn chế ý nghĩa khái quát và thế giới tâm hồn mênh mang, man mác mà âm nhạc Văn Cao mở ra. Cách phối khí của Buổi Sáng Có Trong Sự Thật với âm thanh mạnh mẽ, rầm rộ của đám đông, của số nhiều, át đi tiếng thì thầm của nỗi lòng nhiều trắc ẩn cũng là cách thể hiện nhạc Văn Cao mà chưa tiếp cận được thế giới âm nhạc Văn Cao.
Dù vậy, Buổi Sáng Có Trong Sự Thật có công rất lớn với Văn Cao. Tổng biên tập báo Sài Gòn Giải Phóng muốn dọn cho người đọc mâm cỗ tết những món ngon, sang trọng, quí hiếm trong cái tết hoà bình đầu tiên đã đặt Văn Cao cùng một số văn nghệ sĩ tên tuổi sáng tác cho số báo tết. Mùa Xuân Đầu Tiên ra đời từ đó và xuất hiện đầu tiên trên báo Sài Gòn Giải Phóng số tết Bính Thìn 1976.
Bom đạn bắn giết, thù hận qua rồi. Sự sôi sục gào thét của bão táp chiến tranh qua rồi. Phải trở về với cái đẹp của cuộc sống. Phải trở về với yêu thương của con người. Cảm hứng của Văn Cao mang lại cho Mùa Xuân Đầu Tiên giai điệu dìu dặt, êm ái nhịp sáu, tám của điệu valse và lời ca Mùa Xuân Đầu Tiên là lời của yêu thương: Từ đây người biết thương người. Từ đây người biết yêu người. Nhưng những người sôi sục sắt máu làm cách mạng vô sản đấu tranh giai cấp, quyết liệt làm chiến tranh đưa cả dân tộc Việt Nam vào bạo lực chuyên chính vô sản, nay đang cao giọng lên án và phát động chiến dịch truy quét thứ văn hoá bị quy kết là đồi truỵ độc hại của miền Nam trước năm 1975 thì không chịu nổi lời ca yêu thương và giai điệu mượt mà, du dương của Mùa Xuân Đầu Tiên, lời ca và giai điệu lạc nhịp với khí thế tiến công cách mạng.
Đến đầu những năm chín mươi thế kỉ hai mươi, Mùa Xuân Đầu Tiên vẫn chìm vào quên lãng. Trước đó, cuối những năm tám mươi, những đêm nhạc Văn Cao đã được tổ chức nhưng Mùa Xuân Đầu Tiên vẫn không được đến với công chúng. Đến phim ca nhạc Buổi Sáng Có Trong Sự Thật của Đinh Anh Dũng được phát hành rộng rãi và Thanh Thuý khi hát Mùa Xuân Đầu Tiên trong Buổi Sáng Có Trong Sự Thật như đồng cảm, như hoà cùng cảm hứng với Văn Cao. Tiếng hát sáng chói như mặt trời lấp lánh trên sóng biển, như giot sương lung linh sớm mai làm đông đảo người nghe bất ngờ, ngỡ ngàng, thích thú, say đắm rưng rưng xúc động. Từ đó Mùa Xuân Đầu Tiên mới rộn ràng, dìu dặt trên sân khấu ca nhạc, trên sóng phát thanh, truyền hình, đi vào đời sống văn hoá đất nước.
Buổi Sáng Có Trong Sự Thật là tác phẩm điện ảnh đầu tiên khám phá di sản âm nhạc Văn Cao sau khi Văn Cao mất. Buổi Sáng Có Trong Sự Thật còn trân trọng giữ gìn những hình ảnh gần gũi, thân thiết của Văn Cao trong mùa xuân cuối cùng của cuộc đời ông để hình ảnh Văn Cao cùng với âm nhạc Văn Cao mãi mãi có mặt trong cuộc đời với chúng ta, cùng chúng ta đi tới những giá trị thẩm mĩ mà ông luôn khắc khoải.
(Hết)
_____
Bài liên quan:
TinHoaThinhĐon 