Những hành động độc đoán tiềm ẩn nguy cơ bất ổn thể chế

Phạm Quý Thọ

Theo blog RFA

Quân đội đứng canh trước Trung tâm Hội nghị Quốc gia ở Hà Nội hôm 26/1/2021 (minh họa) – AFP

Sự lãnh đạo độc đoán là sản phẩm của chế độ chính trị tập trung quyền lực cao. Hai năm vận hành mô hình Đảng lãnh đạo Nhà nước (Đảng – Nhà nước) được khẳng định tại Đại hội 13 năm 2021 cho thấy điều trên. Sự cần thiết được biện minh trong điều kiện “không bình thường” của năm đầu tiên chống đại dịch COVID -2019, nhưng sau đó chuỗi các hành động “quyết liệt chưa từng có” xuất phát từ sự lãnh đạo độc đoán và do thiếu các thể chế kiểm soát quyền lực hiệu quả đang gây nguy cơ tiềm ẩn bất ổn thể chế cần được cảnh báo.

Nguy cơ

Có hai lý do chủ yếu cho nhận định trên. Một là, mặc dù kinh tế Việt Nam phục hồi tốt sau đại dịch, tốc độ tăng trưởng kinh tế cả năm 2022 đạt 8,02%, nhưng từ quý tư đã có dấu hiệu suy giảm rõ rệt. Về khách quan, bối cảnh kinh tế thế giới dự báo sẽ ảm đạm hơn trong năm 2023, đơn hàng gia công sụt giảm mạnh, doanh nghiệp và công nhân hết việc, khủng hoảng năng lượng, đứt gãy chuỗi cung ứng, nguy cơ dịch có thể bùng phát trở lại từ các biến chủng Omicron mới… đang có tác động mạnh đến kinh tế Việt Nam với độ mở rất cao. Về chủ quan, sự thiếu phối hợp trong điều hành, kiểm soát của các cơ quan chức năng như Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước gây ra khủng hoảng trái phiếu doanh nghiệp, rối loạn đô-mi-nô thị trường tài chính và bất động sản.

Hai là, việc điều hành mô hình Đảng – Nhà nước đang “cuốn” cả hệ thống chính trị vào mọi lĩnh vực, trong tập trung theo đuổi tăng trưởng kinh tế nhanh, nhưng vội vàng, và tập trung quyền lực để chống tham nhũng, xử lý cán bộ được đẩy lên cao độ trong khi việc xây dựng cơ chế phòng ngừa đã không được chú trọng đúng mức. “Chiếc lồng thể chế” kiểm soát quyền lực, kiểm soát tài sản quan chức, được khởi động từ giữa nhiệm kỳ 12, nhưng đang là “món nợ xấu” cho cải cách.

Trong giới hạn chủ đề trong công tác tổ chức cán bộ và chống tham nhũng, những hành động độc đoán tiềm ẩn nguy cơ bất ổn thể chế cao hơn cả sau đây được tập trung phân tích, bao gồm: (1)chống tham nhũng gieo rắc nỗi sợ hãi; (2)tập trung quyền lực phá vỡ quy tắc đảng; và (3)chuyển giao quyền lực chi phối công tác cán bộ.

“Gieo rắc nỗi sợ hãi”

Số liệu liên quan đến chống tham nhũng không thể và không nên được ca ngợi là thành tích, mà ngược lại, nên hiểu đó là biện pháp răn đe, một phương pháp chuyên chế, cai trị bằng cách gieo rắc nỗi sợ hãi để xiết lại kỷ luật, buộc tuân thủ sự trung thành và phục tùng lý tưởng cộng sản và lãnh tụ. Các vụ việc và cá nhân tham nhũng tăng lên cho thấy tình hình vẫn rất nghiêm trọng. Trong mười năm kể từ khi chiến dịch ‘đốt lò’ được phát động năm 2013 đã có “hơn 7.390 đảng viên bị trừng phạt do tham nhũng  trong tổng số 2.700 tổ chức Đảng, gần 168.000 đảng viên bị kỷ luật”. Riêng “trong 10 tháng đầu năm 2022, các địa phương đã khởi tố mới 382 vụ án tham nhũng, tăng gấp 1,5 lần so với cùng kỳ năm trước.”

Đặc biệt, có hàng chục cán bộ cấp cao thuộc diện Bộ Chính trị, Ban Bí thư quản lý bị khởi tố, trong đó không ít quan chức mới được chọn lựa, bổ nhiệm trong nhiệm kỳ như hai ông nguyên Bộ trưởng Khoa học – Công nghệ và Y tế. Những vụ án điển hình như “bộ kist xét nghiệm Việt Á”, “buôn lậu xăng dầu”, “những chuyến bay giải cứu”, “quan chức nhận hối lộ từ AIC”, “đăng kiểm xe cơ giới”… phản ánh “sức đề kháng yếu ớt” của thể chế, tổ chức và cán bộ khiến cho tham nhũng tràn lan trong mọi lĩnh vực. Các cách xử lý nhiều vụ án tham nhũng chưa làm rõ căn nguyên của vấn đề, chẳng hạn khi điều tra xét xử vụ “bà Nhàn Tổng giám đốc tập đoàn AIC” các cơ quan tố tụng tập trung khai thác việc bà này lấy tiền từ đâu và cách đưa hối lộ mà lẽ ra trước hết cần phải làm rõ vì sao bà Nhàn lại phải hối lộ, từ đó có giải pháp chính sách căn cơ.

“Phá vỡ quy tắc Đảng”

Chiến dịch chống tham nhũng được tăng cường kéo theo nỗi sợ hãi, sự giao động của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý đã tạo thuận lợi cho việc tập trung quyền lực Đảng bằng nhiều cách, chính thức công khai hay xử lý nội bộ, phá vỡ các nguyên tắc dân chủ Đảng hay áp dụng các biệt lệ.

Để thâu tóm quyền lực nhiều chuẩn mực, quy tắc, quy định của tổ chức Đảng đã buộc phải chỉnh sửa, thay thế, ban hành mới, và thậm chí bị phá vỡ dưới các hình thức biệt lệ. Như đã biết, “những trường hợp đặc biệt” là các diễn đạt của Đảng nhằm bỏ qua quy định về giới hạn tuổi và nhiệm kỳ cho một số vị trí lãnh đạo cao cấp ở trung ương, đặc biệt cương vị Tổng bí thư Đảng trong hai nhiệm kỳ Đại hội 12 và 13 liên tiếp.

Ngoài ra, những phiên “bất thường” của hội nghị Ban Chấp hành trung ương khoá 13 và Quốc hội khoá 15 để miễn nhiệm và bổ nhiệm thay thế cán bộ “cấp trung ương quản lý” cũng gây xôn xao dư luận. Đó là các trường hợp truy tố và bắt giam hai ông Bộ trưởng Bộ Y tế và Bộ Khoa học – Công nghệ vừa qua có liên quan đến vụ án tham nhũng “bộ xét nghiệm của Việt Á”. Tuy nhiên, trường hợp hai ông phó thủ tướng Phạm Bình Minh và Vũ Đức Đam bị miễn nhiệm ngày 5/1/2023 mới đây do Đảng, Quốc hội không công khai lý do, mà báo chí Nhà nước đưa tin bằng cách trích dẫn một số phát biểu của các lãnh đạo Đảng, chung chung kiểu như “khuyến khích từ chức”, “để làm trong sạch đội ngũ” hay “góp phần thực hành nêu gương trong đảng” khiến dấy lên nhiều đồn đoán, trong đó có việc thanh trừng phe phái…

“Kẻ xấu leo cao”

Việc chuyển giao chức Tổng bí thư theo quy định Điều lệ Đảng CS đã không thể trong hai nhiệm kỳ 12 và 13, nay sẽ là nhiệm vụ nặng nề cho việc vận hành mô hình Đảng – Nhà nước.

Cơ chế tập quyền càng cao thì sự phụ thuộc vào người đứng đầu càng lớn. Với “chiếc nhẫn quyền lực” trong tay ông ta có thể bắt cả cơ chế làm “con tin”. Như đã nêu, thể hiện quyền uy trước tiên là trừ hoạ từ mầm mống. Sự kiện mới nhất là hai nhà kỹ trị cuối cùng, hai phó tướng của nguyên Thủ tướng Dũng còn sót lại đã “bất đắc dĩ” rời khỏi chính trường.

Tuy nhiên, dù quyền lực không giới hạn như Vua cũng không thể cai trị một mình, bởi vậy ông ta cần có những kẻ nắm giữ chìa khoá mở các cánh cửa quan trọng dẫn đến ngai vàng mà ông ta phải lệ thuộc. Đó là những vị trí gần gũi nắm thực lực: tiền và quyền: trợ lý, nội chính, kiểm tra, kế hoạch, tài chính, tập đoàn… hình thành liên minh bởi cá nhân hoá mối quan hệ thân hữu và đồng hương. Trong cơ chế như vậy những kẻ cơ hội có thể leo cao. Liệu có thể loại trừ được hết bất ngờ?

Hơn thế, vận hành mô hình Đảng – Nhà nước từ đầu nhiệm kỳ 13 tới nay đang triệt tiêu hai yếu tố cơ bản: dân chủ và kiểm soát quyền lực, tạo nên sự bền vững của thế chế. Như một cơ thể với sức đề kháng yếu, nguy cơ nhiễm bệnh, bất ổn thể chế, có thể xảy ra bất cứ lúc nào.

* Bài viết không thể hiện quan điểm của Đài Á Châu Tự Do.

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s