Ls Vũ Mạnh Quỳnh

Theo DCVO

Vì sao “nhà báo Đức” lại trở thành bị can tại Việt Nam? (Bài phân tích của LS Quynh Vu)

1. Tuyên bố miễn trừ

Bài Quynh Vu chỉ nhằm mục đích giải thích pháp lý mang tính học thuật và tham khảo, không phải là tư vấn cho một vụ việc cụ thể. Mọi quan điểm dưới đây phản ánh cách hiểu pháp luật Việt Nam và Đức của cá nhân người viết, trong khuôn khổ chuẩn mực nghề nghiệp và thuần tuý cho việc nghiên cứu luật học.

2. Bối cảnh vụ việc

Ông LTK, sinh năm 1971 tại Việt Nam, hiện cư trú tại Berlin, đã được nhập quốc tịch Đức năm 2024. Tuy nhiên, theo hồ sơ công khai, chưa có bằng chứng cho thấy ông đã hoàn tất thủ tục thôi quốc tịch Việt Nam.

Ngày 17.11.2025, các phương tiện truyền thông trong nước đưa tin ông bị khởi tố và trở thành bị can trong một vụ án hình sự theo quy định tại Điều 117 của Bộ luật Hình sự Việt Nam, trong khi ông đang sinh sống hợp pháp tại CHLB Đức. Bản tin trên Cổng thông tin điện tử Bộ Công an xác định ông LTK mang quốc tịch Việt Nam.

Vụ việc này tạo ra một xung đột pháp lý quốc tế hiếm gặp giữa hai hệ thống pháp luật:

• Việt Nam – theo nguyên tắc quốc tịch (Điều 6 Bộ luật Hình sự 2015: công dân Việt Nam có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự kể cả khi hành vi diễn ra ở nước ngoài).

• Đức – theo nguyên tắc không dẫn độ công dân (Auslieferungsverbot für Deutsche, Điều 16(2) Hiến pháp Liên bang Đức: cấm dẫn độ công dân Đức ra nước ngoài, trừ ngoại lệ được luật định cho EU hoặc tòa án quốc tế và phải bảo đảm nguyên tắc nhà nước pháp quyền (Art. 16(2) Grundgesetz).

3. Những câu hỏi pháp lý then chốt

3.1. Vì sao Cơ quan an ninh điều tra Việt Nam vẫn có thể khởi tố ông Khoa?

Nếu một người vẫn là công dân Việt Nam, họ có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự ở Việt Nam kể cả khi hành vi phạm tội diễn ra ở nước ngoài (theo nguyên tắc quốc tịch – Điều 6 BLHS 2015 quy định:

“Công dân Việt Nam phạm tội ở ngoài lãnh thổ Việt Nam vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật này.”)

Điều đó có nghĩa: nếu chưa có Quyết định thôi quốc tịch của Chủ tịch nước, ông LTK vẫn được coi là công dân Việt Nam, bất kể đã có thêm quốc tịch khác. Do đó, việc khởi tố, điều tra theo luật Việt Nam là có cơ sở pháp lý về thẩm quyền.

Ngoài ra, Điều 290 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 cho phép xét xử vắng mặt nếu bị cáo ở nước ngoài và không thể triệu tập hợp lệ. Trong thực tế, Tòa án Việt Nam có thể tiến hành xét xử vắng mặt và ra bản án có hiệu lực thi hành (trong lãnh thổ Việt Nam).

3.2. Việc có quốc tịch Đức ảnh hưởng thế nào đến tố tụng Việt Nam?

Theo Điều 16(2) Hiến pháp Liên bang Đức (Grundgesetz):

“Không công dân Đức nào bị dẫn độ ra nước ngoài, trừ khi luật có quy định khác đối với quốc gia thành viên Liên minh châu Âu hoặc Tòa án Hình sự Quốc tế.”

Do Việt Nam không thuộc EU, nên nguyên tắc này trở thành thành trì bảo vệ công dân Đức đối với các yêu cầu dẫn độ.

Đồng thời, tại Điều §6 Luật Hỗ trợ Tư pháp Hình sự Quốc tế của Đức (IRG) quy định:

Nước Đức từ chối dẫn độ nếu vụ việc mang “tính chất chính trị” (politische Delikte).

Với các cáo buộc liên quan đến ngôn luận, báo chí, hay chính trị, như Điều 117 BLHS Việt Nam, dễ dàng được Toà án Đức nhận định là “yếu tố chính trị”, khiến các yêu cầu dẫn độ từ Việt Nam là vô cùng khó khăn để được chấp thuận.

3.3. Đức quy định ra sao về dẫn độ công dân của mình?

3.3.1. Cấm dẫn độ công dân Đức:

• Điều 16 Hiến pháp Liên bang nghiêm cấm dẫn độ công dân Đức ra nước khác (Grundgesetz, – Auslieferungsverbot für Deutsche).

• Ngoại lệ chỉ áp dụng cho EU (EAW) và tòa án quốc tế (ICC).

3.3.2. Luật IRG đặt thêm các rào cản:

• §6 IRG: Cấm dẫn độ tội phạm chính trị.

• §8 IRG: Nếu nước yêu cầu có thể tuyên án tử hình, Đức chỉ dẫn độ khi có cam kết không thi hành án tử hình.

• §§48–49 IRG: Khi có bản án hình sự nước ngoài, Đức chỉ công nhận/thi hành nếu đảm bảo “song trùng tội danh – nguyên tắc một hành vi được xem là tội phạm ở cả hai quốc gia” (doppelte Strafbarkeit) và phù hợp trật tự công (ordre public).

3.3.3. Án lệ Đức củng cố nguyên tắc này:

• BVerfG 2 BvR 2236/04 (2005): Tòa Hiến pháp Liên bang hủy lệnh bắt theo EAW vì chưa đảm bảo “bảo hộ công dân Đức”.

• BVerfG 2 BvR 2735/14 (2015): Xác lập giới hạn “bản sắc hiến định (Verfassungsidentität)” – Đức có quyền từ chối nếu dẫn độ vi phạm nhân quyền.

• BVerfG 2 BvR 1103/24 (2025): Khẳng định tòa Đức phải kiểm tra điều kiện giam giữ và nguy cơ vi phạm nhân phẩm trước mọi quyết định dẫn độ.

4. Dự báo pháp lý về các hoạt động tố tụng tại Đức

4.1. Dẫn độ:

Các yêu cầu từ Việt Nam có thể bị bác bỏ do xung đột với Điều 16 Hiến Pháp Liên bang và Điều §6 Luật Hỗ trợ Tư pháp Hình sự Quốc tế của Đức (IRG).

4.2. Truy nã đỏ (INTERPOL Red Notice)

Việt Nam có thể đề nghị Interpol phát hành “Truy nã đỏ”, nhưng theo Điều 3 Hiến chương Interpol, tổ chức này không được can thiệp vào vụ việc mang tính chính trị. Nếu nội dung cáo buộc liên quan đến tự do biểu đạt, Red Notice sẽ khó có thể được thi hành tại Đức và có thể bị xóa bỏ qua Ủy ban kiểm soát hồ sơ (CCF) của Interpol. Lưu ý: Đức không xem “Notices” là căn cứ pháp lý trực tiếp cho cưỡng chế (BKA).

4.3. Tương trợ tư pháp hình sự (MLA):

Đức có thể xem xét tương trợ phi dẫn độ (sonstige Rechtshilfe, §59 IRG), ví dụ cung cấp chứng cứ hoặc tống đạt tài liệu, nhưng chỉ khi không trái với nhân quyền và trật tự công cộng.

4.4. Thi hành bản án Việt Nam tại Đức:

Việc này cần được Toà án có thẩm quyền xem xét yếu tố có hay không tội danh tương ứng (double criminality) và có nguy cơ vi phạm ECHR – Công ước Nhân quyền Châu Âu .

5. Kết luận sơ bộ

• Việt Nam có đủ cơ sở pháp lý để khởi tố và xét xử vắng mặt theo pháp luật trong nước, khi có cơ sở xác định ông Khoa vẫn mang quốc tịch Việt Nam.

• Nước Đức, theo luật hiến pháp, không thể và không bắt buộc phải dẫn độ công dân của mình cho quốc gia khác xét xử.

• Bản án hình sự của Toà án Việt Nam có hiệu lực thi hành trong lãnh thổ Việt Nam và không đương nhiên được thi hành tại Đức.

• Mặc dù vậy, đối tượng của bản án cũng có thể gặp rủi ro pháp lý khi đi ra ngoài biên giới EU.

Ls Vũ Mạnh Quỳnh

(Theo Fb Trương Châu Hữu Danh)