Anh Vũ

Theo RFI

Tham nhũng từ lâu đã là « căn bệnh trầm kha » của Ukraina. Đất nước này đang chiến đấu vì sự tồn vong trước cuộc xâm lược của Nga, nhưng cũng phải đối mặt với một cuộc chiến khác, không kém phần khốc liệt: cuộc chiến chống lại chính sự mục ruỗng bên trong hệ thống quyền lực của mình.

Dù đã có nhiều nỗ lực cải cách, tham nhũng vẫn là vấn đề nghiêm trọng, bám rễ sâu trong các lĩnh vực then chốt trong thời chiến như năng lượng, quốc phòng.

Nạn tham nhũng không chỉ khiến xã hội Ukraina phẫn nộ mà còn làm dấy lên lo ngại sâu sắc từ phía châu Âu và cộng đồng quốc tế, đe dọa tiến trình hội nhập EU cũng như sức mạnh chống Nga của quốc gia này.

Hôm 10/11 vừa qua, Cơ quan Chống tham nhũng Quốc gia Ukraina (NABU) thông báo đã triệt phá một đường dây tham nhũng với số tiền lên tới 100 triệu đô la. Năm người đã bị bắt và bảy người bị buộc tội.  Thông cáo của NABU cho biết rõ : “Công việc điều tra đã thu thập được hàng nghìn giờ ghi âm, là bằng chứng về hoạt động của một tổ chức tội phạm cấp cao hoạt động trong lĩnh vực năng lượng và quốc phòng”.

Sau các cuộc điều tra kéo dài trong 15 tháng với sự phối hợp của Viện Công tố chuyên trách chống tham nhũng (SAPO), NABU đã mở chiến dịch tiến hành 70 vụ khám xét.

Kết quả điều tra cho thấy một mạng lưới tội phạm tinh vi đã thao túng các hợp đồng cung ứng của Energoatom – tập đoàn năng lượng hạt nhân quốc doanh. Các nhà thầu bị buộc phải chi tiền hối lộ để được duy trì cung cấp dịch vụ, trong khi hàng chục triệu đô la đã được rửa qua các kênh tài chính ngầm.

Tâm điểm của vụ án là Tymur Mindich, một doanh nhân thân thiết với Tổng thống Zelensky, đồng thời là đồng sáng lập với ông Zelensky công ty sản xuất phim Kvartal 95, cái nôi đưa Zelensky từ sân khấu hài đến chính trường. Theo cáo buộc, Mindich đã “kiểm soát việc lập và phân phối và hợp pháp hóa các quỹ có nguồn gốc phạm pháp trong lĩnh vực năng lượng”, lợi dụng quan hệ cá nhân với tổng thống để trục lợi.

Vụ việc càng thêm nghiêm trọng khi Bộ trưởng Tư pháp German Galushchenko, người từng giữ chức bộ trưởng Năng lượng, cũng bị cáo buộc hưởng lợi ích cá nhân từ hệ thống tham nhũng và đã bị đình chỉ chức vụ. Nhà riêng của cả hai đều bị khám xét và ông Mindich được cho là đã rời khỏi Ukraina chỉ vài giờ trước khi lệnh khám xét được thi hành.

Vụ bê bối này bùng nổ trong bối cảnh Ukraina đang phải vật lộn với các cuộc tấn công liên tiếp của Nga vào hệ thống điện quốc gia. Khi người dân phải sống trong cảnh mất điện, thiếu sưởi, được biết 100 triệu đô la bị biển thủ trong chính ngành năng lượng, chắc chắn sự phẫn nộ của họ sẽ càng dâng cao.

Tham nhũng lan tới quốc phòng – trụ cột của kháng chiến

Không chỉ năng lượng, bộ máy quốc phòng Ukraina, trụ cột sống còn trong cuộc chiến, cũng bị vấy bẩn bởi tham nhũng.

Hồi đầu tháng 8 năm nay, NABU đã phát hiện một “hệ thống tham nhũng quy mô lớn” trong việc mua sắm thiết bị quân sự, bao gồm các loại drone và hệ thống gây nhiễu điện tử, với giá bị cố ý nâng lên tới 30%.

Bốn người, trong đó có một nghị sĩ đương nhiệm và hai quan chức địa phương, đã bị bắt giữ. Điều đáng nói là vụ việc diễn ra giữa thời chiến, khi mà chính phủ từ nhiều năm qua đã phải chạy vạy khắp nơi để xin từng đồng tiền viện trợ của phương Tây.

Những bê bối tham nhũng liên tiếp còn bào mòn niềm tin giữa các lực lượng, khiến tinh thần chiến đấu và đoàn kết nội bộ bị suy giảm giữa lúc Ukraina đang đối mặt với một đối thủ mạnh như Nga để giữ từng thước đất.

Không chỉ làm xói mòn lòng tin nội bộ, vấn nạn tham nhũng khiến các đồng minh phương Tây lo ngại. Nhiều nhà lập pháp ở châu Âu và Mỹ đã yêu cầu kiểm soát chặt chẽ hơn việc sử dụng viện trợ cho Kyiv.

Điều khiến các vụ bê bối này đặc biệt nguy hiểm là nó xảy ra chủ yếu trong phạm vi các giới chức thân cận nhất của Tổng thống Zelensky, người từng được dân bầu lên lãnh đạo cũng vì họ tin ông là minh bạch và quyết tâm làm sạch bộ máy chính quyền tham nhũng.

Khi vụ Mindich nổ ra, Zelensky lên tiếng khẳng định rằng “mọi hành động chống tham nhũng là hoàn toàn cần thiết” và kêu gọi các quan chức hợp tác điều tra. Tuy nhiên, nhiều tổ chức xã hội dân sự và các tổ chức phi chính phủ (NGO) chống tham nhũng trong nước vẫn nghi ngờ mức độ quyết tâm thực sự của ông.

Họ nhắc lại rằng chỉ vài tháng trước, Zelensky đã cố gắng đưa NABU và SAPO – hai cơ quan độc lập – về dưới quyền kiểm soát của một tổng công tố, người do Tổng thống bổ nhiệm. Dự luật này, được thông qua vào tháng 7, gây ra làn sóng biểu tình lớn đầu tiên kể từ khi chiến tranh nổ ra năm 2022, đồng thời khiến Liên Hiệp Châu Âu (EU) phải đưa ra những cảnh báo chính thức. Trước sức ép mạnh mẽ từ bên trong và ngoài nước, Zelensky buộc phải rút lại luật và khôi phục tính độc lập của các cơ quan chống tham nhũng.

Mất lòng tin của quốc tế và chia rẽ xã hội

Đối với người dân Ukraina, vốn đang phải gánh chịu chiến tranh, tham nhũng là nỗi nhức nhối không thể dung thứ. Theo khảo sát, gần 80% người Ukraina coi tham nhũng là vấn đề nghiêm trọng thứ hai sau chiến tranh với Nga. Mỗi vụ bê bối mới làm suy yếu thêm niềm tin vào chính quyền và làm tổn thương tinh thần đoàn kết quốc gia, một yếu tố then chốt trong cuộc kháng chiến giữ nước hiện nay.

Các nhóm xã hội dân sự, từng ủng hộ mạnh mẽ Zelensky vào năm 2019, nay bắt đầu bày tỏ thất vọng, cho rằng chính phủ đã chậm trễ và thiếu minh bạch trong xử lý những người liên quan. Việc một nhân vật như Tymur Mindich – người gắn bó với Tổng thống từ thời ông còn là nghệ sĩ – bị cáo buộc đứng đầu đường dây rửa tiền, khiến nhiều người hoài nghi.

Về mặt quốc tế, các vụ bê bối này là cơn ác mộng ngoại giao đối với Kiev. Cuộc chiến chống tham nhũng là điều kiện tiên quyết để Ukraina tiến gần hơn tới Liên Hiệp Châu Âu – mục tiêu chiến lược mà Zelensky luôn khẳng định.

Trong một báo cáo của Ủy Ban Châu Âu ngày 4/11, Bruxelles vẫn ghi nhận “tiến bộ đáng kể” của Ukraina trong cải cách, nhưng vụ “Midas Tapes” bùng nổ ngay sau đó đã phủ bóng đen lên hình ảnh cải tổ của chính phủ. Các quan chức EU lo ngại rằng nếu không chứng minh được quyết tâm thực sự, Ukraina sẽ khó đạt được bước tiến lớn trong hội nghị bộ trưởng các nước châu Âu dự kiến tổ chức tại Lviv vào ngày 10/12 tới.

Ngoài ra, đối với các nhà tài trợ phương Tây, tham nhũng là điểm yếu chiến lược: nó đe dọa khả năng quản lý viện trợ, làm suy yếu năng lực phòng thủ, và có thể làm giảm thiện chí của công luận quốc tế vốn đang mệt mỏi vì cuộc chiến kéo dài.

Tham nhũng tại Ukraina hiện nay không còn là vấn đề nội bộ mà đã trở thành thách thức an ninh, chính trị và đối ngoại mang tính sống còn. Sự tồn tại của nó đe dọa tới khả năng chiến thắng Nga, cản trở con đường hội nhập châu Âu và làm xói mòn niềm tin của nhân dân cũng như quốc tế.