Nguyễn Tuấn

Theo VNTB

Thiên tài xuất hiện khi xã hội đề cao giá trị tinh thần (như bình an nội tâm, tính chính trực) hơn giá trị vật chất (như tiền bạc, hàng hóa tiêu dùng), tạo không gian cho sự chiêm nghiệm và sự lập dị.

Việt Nam chúng ta chưa có ai được trao giải Nobel khoa học. Câu hỏi đặt ra là Việt Nam cần có điều kiện gì để một nhà khoa học đẳng cấp Nobel xuất hiện? Tôi mới đọc một cuốn sách và nghĩ ngay tới 3 điều kiện: cái đẹp, ngưỡng vọng, và trọng tinh thần.

Hôm ở Hà Nội, tôi phát hiện là nơi tôi làm việc rất gần Nhà xuất bản Phụ Nữ Việt Nam! Ghé thăm thì được chị Tổng biên tập tặng vài cuốn sách quý, trong đó có cuốn mà cái nhan đề hấp dẫn tôi: “Phẩm Cách Quốc Gia” (tiếng Anh là “The Dignity of the Nation”, tiếng Nhật: Kokka no Hinkaku) của Fujiwara Masahiko. Rất hay!

Một chút về tác giả để hiểu thêm bối cảnh. Giáo sư Fujiwara Masahiko là một nhà toán học người Nhật. Ông đã nghỉ hưu, nhưng từng là giáo sư của Đại học Ochanomizu. Ngoài nghiên cứu toán học, ông còn là một tác gia, và ông nổi tiếng với cuốn sách nhan đề Phẩm cách quốc gia. Ông không hẳn theo trường phái dân tộc chủ nghĩa, nhưng hay than phiền về sự suy giảm bản sắc văn hóa Nhật trong thời đại của chủ nghĩa cá nhân, kinh tế thị trường và chủ nghĩa duy lý phương Tây.

Tác giả Fujiwara dù là người Tây học, nhưng không mặn mà với tư tưởng phương Tây, đặc biệt là Mỹ. Ông cho rằng các khái niệm về tự do và bình đẳng của Mỹ không nên được áp dụng trong xã hội Nhật. Ông kêu gọi quay về các giá trị truyền thống, như bushido (đạo samurai), để khôi phục chiều sâu xã hội và nuôi dưỡng tiềm năng con người xuất sắc. Ông kêu gọi mọi người Nhật nên quay trở lại hệ giá trị truyền thống bushido/ Võ Sĩ Đạo.

Quay trở lại cuốn sách Phẩm Cách Quốc Gia, tôi không mấy thích những quan điểm trong đó, nhưng tôi chú ý đến phần cuối của cuốn sách. Đó là phần mà tác giả Fujiwara Masahiko bàn về điều kiện để xuất hiện thiên tài:

– Điều kiện thứ nhất: sự tồn tại của cái đẹp;

– Điều kiện thứ hai: tấm lòng ngưỡng vọng;

– Điều kiện thứ ba: môi trường coi trọng tinh thần.

Sự tồn tại của cái đẹp

Masahiko cho rằng cái đẹp trong nghệ thuật, thiên nhiên, văn học hay thẩm mỹ đời thường là yếu tố cần thiết cho thiên tài. Tại sao? Tại vì nó kích thích trí tưởng tượng và nâng cao tinh thần con người vượt khỏi chức năng thuần túy. Ngược lại, trong một xã hội thiếu cái đẹp, trí tuệ trở nên máy móc, chỉ tập trung vào hiệu quả thay vì đổi mới.

Chúng ta có thể nghĩ tới thời Phục Hưng ở Ý. Vẻ đẹp kiến trúc của Florence (như mái vòm của Brunelleschi) và nghệ thuật kiến trúc đã truyền cảm hứng cho những bậc thầy như Leonardo da Vinci, người kết hợp nghệ thuật và khoa học. Tương tự, ở Nhật Bản thời Edo, tranh in ukiyo-e của Hokusai ghi lại vẻ đẹp thiên nhiên, ảnh hưởng đến các nghệ sĩ và nhà tư tưởng toàn cầu, bao gồm cả Van Gogh.

Cái đẹp, theo ông, không phải trang trí bề ngoài mà là lực lượng sâu sắc tiết lộ chân lý về sự tồn tại, khuyến khích những bước nhảy vọt trực giác mà phân tích lý trí không thể đạt được. Cái đẹp kích hoạt tư duy toàn diện của não phải, tạo ra những khoảnh khắc “aha”. Các nghiên cứu thần kinh học cho thấy trải nghiệm thẩm mỹ tăng dopamine và kết nối giữa các vùng não, giúp tạo ra những liên kết mới, chìa khóa cho những đột phá thiên tài.

Ngưỡng vọng

‘Ngưỡng vọng’ ở đây có nghĩa là khát vọng vươn cao, khát vọng học hỏi những điều lớn lao hơn bản thân. Điều kiện này có nghĩa là khiêm cung và không vì lợi ích cá nhân. Người khiêm cung mới khát khao học hỏi và vươn tới sự siêu việt. Người làm việc không vì lợi ích cá nhân nhắm tới cống hiến cho một tổng thể lớn hơn, như xã hội, thiên nhiên hay vũ trụ.

Fujiwara Masahiko cho rằng nền giáo dục hiện đại tập trung vào thành tựu cá nhân và sự nghiệp là có hại, vì chỉ sản sinh ra những người ‘thông minh’ chứ không phải thiên tài thực sự. Thay vào đó, ông ủng hộ các giá trị võ sĩ đạo như lòng trung thành và hi sinh, nơi khát vọng mang tính tập thể và bền vững. Điều này cũng giống như sự tận tụy của samurai đối với danh dự hơn lợi ích cá nhân.

Có thể liên tưởng tới khái niệm eudaimonia của Aristotle (có nghĩa là phát triển thông qua đức hạnh) hoặc khái niệm dharma trong Phật giáo (mục đích vượt qua cá nhân). Trong sách, Masahiko phê phán chủ nghĩa trọng tài phương Tây vì nuôi dưỡng cạnh tranh và oán giận. Ông chỉ trích “văn hóa hối hả” trong các startup/ khởi nghiệp công nghệ là tiêu cực, bởi vì lợi ích cá nhân ngắn hạn kìm hãm thiên tài dài hạn.

Ông lập luận rằng suy nghĩ “lớn hơn bản thân” xây dựng sự kiên cường và chiều sâu, cần thiết cho thiên tài giữa thất bại hay bất định. Công trình khoa học của Isaac Newton về hấp dẫn lực xuất phát từ khát vọng hiểu thiết kế của Thượng Đế, chớ không phải vì danh tiếng. Ông muốn giải mã các quy luật vũ trụ. Ở Nhật, những nhà khoa học như Yukawa Hideki (Nobel Vật Lý 1949) lấy cảm hứng từ sự khiêm tốn của Thiền, hướng tới hài hòa khoa học với chân lý vũ trụ.

Trọng tinh thần

Trong xã hội ngày nay, người ta hay đánh giá nhau bằng thước đo đồng tiền: ai làm ra nhiều tiền là ‘thành công’. Masahiko phê phán mạnh loại chủ nghĩa vật chất này, sự ưu tiên tài sản, hiệu quả và thành công định lượng hơn các phẩm chất vô hình như đạo đức, hài hòa và sự phát triển tâm hồn.

Ông lập luận rằng thiên tài xuất hiện khi xã hội đề cao giá trị tinh thần (như bình an nội tâm, tính chính trực) hơn giá trị vật chất (như tiền bạc, hàng hóa tiêu dùng), tạo không gian cho sự chiêm nghiệm và sự lập dị. Trong sách, ông chỉ trích kinh tế thị trường vì làm gia tăng bất bình đẳng và xói mòn phẩm giá, đề xuất các hệ thống sở hữu của nhân viên và đạo đức võ sĩ đạo/ bushido như giải pháp thay thế. Giá trị tinh thần, với ông, bao gồm lòng đồng cảm, hiếu thảo và nhận thức về sự mong manh của con người, lấy từ các truyền thống Nhật Bản như Thiền và Nho giáo.

Các triết gia Hy Lạp cổ đại như Socrates cũng có xu hướng này: ưu tiên trí tuệ (tinh thần) hơn vật chất, tạo ra những ý tưởng nền tảng. Nhà toán học vĩ đại (dù không có học về toán) người Ấn Độ Srinivasa Ramanujan, chịu ảnh hưởng từ sự sùng kính tâm linh, mà suy ra các công thức toán một cách trực giác, ghi công cho cảm hứng thần thánh hơn là nguồn lực vật chất. Gần hơn, các nhà sáng chế như Steve Jobs, lấy cảm hứng từ các khóa tu Thiền, kết hợp chủ nghĩa tối giản tinh thần với đổi mới.

Ưu tiên giá trị tinh thần giảm thiểu phân tâm, cho phép tập trung chiều sâu; các thực hành chánh niệm tăng cường sáng tạo bằng cách làm dịu tâm trí. Về kinh tế, các khuyến khích phi vật chất (như nghỉ phép dài hạn) đã tạo ra đột phá, như trong thời kì hoàng kim của Bell Labs.

Tóm lại

Ba điều kiện của Fujiwara Masahiko nhấn mạnh rằng thiên tài là sản phẩm của xã hội hơn là cá nhân. Chúng liên kết chặt chẽ: cái đẹp khơi dậy ngưỡng vọng, phát triển dưới ưu tiên tinh thần.

Dù xuất phát từ góc nhìn dân tộc Nhật, chúng mang giá trị phổ quát, đặc biệt trong thời đại AI, khi con người cần chiều sâu hơn dữ liệu.

Tôi đồng tình với ông, vì những ý tưởng này thách thức chúng ta xây dựng văn hóa ưu tiên cái cao cả thay vì hời hợt – phù hợp với sứ mệnh của xAI (Elon Musk) nhằm khám phá bí ẩn vũ trụ.

Việt Nam chúng ta có hội đủ 3 điều kiện trên (cái đẹp, ngưỡng vọng, và trọng tinh thần) không? Theo tôi, Việt Nam chúng ta có vẻ đẹp tự nhiên dồi dào từ non sông, nhưng lòng ngưỡng vọng và trọng tinh thần thì tôi không dám chắc.

Trong xã hội ngày nay, mọi người thường chạy theo đồng tiền, dùng thu nhập để đánh giá và so bì, khiến giá trị tinh thần mai một. Suy ra theo Fujiwara Masahiko, chúng ta khó có thiên tài Nobel xuất hiện. Tuy nhiên, tôi hi vọng mình sai và mong muốn thấy sự thay đổi.

Nhà xuất bản Phụ Nữ, coi vậy mà xuất bản nhiều cuốn sách rất hay nghen! Cuốn tiểu thuyết Thuyền đình đám vừa qua cũng do nhà xuất bản này ấn hành. Có nói chuyện với chị tổng biên tập thì mới biết tại sao NXB Phụ Nữ ngon lành như thế. Tôi nghĩ họ xứng đáng được biết đến nhiều hơn.

Giáo sư Fujiwara Masahiko là một nhà toán học người Nhật. Ông đã nghỉ hưu, nhưng từng là giáo sư của Đại học Ochanomizu. Ngoài nghiên cứu toán học, ông còn là một tác gia, và ông nổi tiếng với cuốn sách nhan đề Phẩm cách quốc gia. Ông không hẳn theo trường phải dân tộc chủ nghĩa, nhưng hay than phiền về sự suy giảm bản sắc văn hóa Nhật trong thời đại của chủ nghĩa cá nhân, kinh tế thị trường và chủ nghĩa duy lý phương Tây.

Tác giả Fujiwara dù là người Tây học, nhưng không mặn mà với tư tưởng phương Tây, đặc biệt là Mĩ. Ông cho rằng các khái niệm về tự do và bình đẳng của Mỹ không nên được áp dụng trong xã hội Nhựt. Ông kêu gọi quay về các giá trị truyền thống, như bushido (đạo samurai), để khôi phục chiều sâu xã hội và nuôi dưỡng tiềm năng con người xuất sắc. Ông kêu gọi mọi người Nhựt nên quay trở lại hệ giá trị truyền thống bushido / Võ Sĩ Đạo.

________________

Nguồn:

Bài viết trên Facebook Nguyễn Tuấn

https://www.facebook.com/share/p/17ab4sJTPx/?mibextid=wwXIfr