Trúc Phương

Theo Nguoi-viet

Chỉ trong vòng 48 tiếng đồng hồ, chế độ Cộng Sản Nepal đã sụp đổ. Tất cả như giọt nước tràn ly, phơi bày một đất nước chìm sâu trong khủng hoảng chính trị, xã hội và niềm tin.

Ngòi nổ

Trong 48 giờ thượng tuần Tháng Chín, 2025, Nepal rung chuyển bởi loạt biểu tình lớn chưa từng có. Xuất phát từ sự phẫn nộ của thanh niên trước tình trạng thất nghiệp và bất công xã hội, các cuộc xuống đường nhanh chóng biến thành bạo loạn với mức độ bạo lực cực độ.

Người biểu tình tấn công các cơ quan công quyền, phóng hỏa Quốc Hội, Tòa Án Tối Cao và tư dinh của nhiều chính trị gia. Đụng độ dữ dội nổ ra giữa quân đội và người dân, ít nhất 19 người thiệt mạng và hơn 200 người bị thương trong ngày đầu tiên. Thủ Tướng Khadga Prasad Oli cuối cùng phải từ chức và chạy trốn sang Dubai…

Trước khi bạo lực bùng phát (bùng nổ ngày 8 Tháng Chín), mạng xã hội Nepal tràn ngập hashtag #NepoBaby (từ chữ nepotism – có nghĩa “nạn con ông cháu cha”), tố cáo lối sống xa hoa của con cái giới chính trị gia. Các bức ảnh, video mang hashtag #nepokids nhanh chóng lan rộng và trở thành tâm điểm phẫn nộ trong xã hội, nơi cứ bốn người dân thì có một người sống dưới mức nghèo khổ. Chúng phản ánh đúng cảm giác nhức nhối của người dân: tham nhũng đã khoét sâu khoảng cách giàu nghèo, nuôi béo bộ máy quan chức và gia đình họ. Với giới trẻ, đặc biệt là thế hệ Gen Z, những hình ảnh này như một cú đấm trực diện vào sự bất công lâu nay.

Với giới trẻ Nepal nói chung, thật không khỏi không có cảm giác tức giận khi xem những video cho thấy cảnh “con ông cháu cha” đi du lịch sang chảnh, mặc hàng hiệu, đối lập với hình ảnh thường nhật của người dân: làm nông trong ruộng bùn, gồng gánh giữa phố chợ, hay xếp hàng xin việc làm công nhật.

Một trong những hình ảnh gây oán thán nhất là tấm ảnh con trai một bộ trưởng xếp hình “cây thông Noel” bằng hộp Louis Vuitton và Cartier. Trong một video khác, người ta thấy con trai một cựu thẩm phán ăn ở nhà hàng cao cấp, đứng cạnh chiếc Mercedes bóng loáng. Sự đối lập giữa đặc quyền của giới tinh hoa và sự chật vật hằng ngày của dân thường đã chạm đúng nỗi uất ức dồn nén của giới trẻ và nhanh chóng trở thành động lực chính của phong trào phản kháng.

Chính phủ phản ứng bằng cách chặn hầu hết mạng xã hội, từ Facebook, X, YouTube đến WhatsApp. Lệnh cấm này được xem là đòn giáng mạnh vào tự do ngôn luận và càng thổi bùng phẫn nộ trong xã hội, đặc biệt khi hơn 741,000 người Nepal rời quê hương chỉ trong một năm để tìm việc làm, chủ yếu nhờ mạng xã hội liên lạc với gia đình.

Bộ Trưởng Truyền Thông Prithvi Subba Gurung nói rằng lệnh cấm tuân thủ phán quyết của Tòa Án Tối Cao, buộc các công ty công nghệ phải đăng ký và có đại diện tại Nepal. Người dân coi đây là bước đi lạc hậu, gây hại đến kinh tế, xã hội và đặc biệt là quyền hiến định.

Hơn 80% lưu lượng Internet Nepal gắn liền với mạng xã hội. Trong nước, đó là công cụ học tập, kinh doanh, giao tiếp; ngoài nước, đó là sợi dây kết nối sinh tử của hơn năm triệu lao động và du học sinh. Chặn mạng xã hội chẳng khác nào chặt đứt mối liên hệ duy nhất của họ với gia đình. Không ít doanh nghiệp nhỏ khốn đốn. Ngay trước mùa lễ hội, nhiều cửa hàng online mất kênh bán hàng chính.

Một đất nước tan hoang

Tổ Chức Minh Bạch Quốc Tế (Transparency International) nhiều năm liền xếp Nepal vào nhóm quốc gia tham nhũng nặng nhất Châu Á. Hàng loạt vụ bê bối tham nhũng từng phơi bày sự cấu kết giữa chính khách và quan chức nhưng hiếm khi có ai bị xử lý đến nơi đến chốn. Một ủy ban Quốc Hội từng phát hiện ít nhất $71 triệu bị biển thủ trong dự án xây dựng sân bay quốc tế Pokhara.

Trong mắt người trẻ, những khối tài sản kếch xù mà con cái quan chức phô trương là nhát dao cứa thêm vào niềm tin vốn đã sứt mẻ. Nhiều tiếng nói kêu gọi nhà nước phải mở điều tra, làm rõ những bất động sản và của cải đó từ đâu mà có. Khi chính phủ ban hành lệnh cấm mạng xã hội, sự phẫn nộ lại càng dâng cao.

Xuất cảng lao động không phải hiện tượng mới ở Nepal, quốc gia với dân số khoảng 30 triệu, nhưng quy mô hiện nay là chưa từng có. Chỉ riêng tám tháng đầu năm tài khóa 2023-2024, có hơn 530,000 người rời Nepal. Tổng cộng cả năm, con số vượt 741,000. Thiếu việc làm, bất ổn chính trị và môi trường lao động nghèo nàn đã biến “giấc mơ” làm thuê ở nước ngoài thành lựa chọn bắt buộc. Cùng với đó là sự bùng phát của những đường dây chui. Từ Qatar, Saudi Arabia, UAE đến Malaysia, nhiều lao động Nepal bị biến thành “người vô hình”: không giấy tờ, không bảo hiểm, không quyền lợi.

Họ rơi vào tay các cò mồi tráo trở, bị dụ dỗ bằng hứa hẹn visa nhanh, thủ tục gọn. Một số được cấp visa du lịch rồi ký hợp đồng lao động hợp pháp, nhưng khi đến nơi thì thành người nhập cư trái phép. Nhiều người mất trắng hàng trăm ngàn rupee, bị bóc lột tàn nhẫn. Chỉ riêng huyện miền núi Baglung, năm nay đã có bảy nhân công bỏ mạng, 138 người gặp nạn, nhưng chỉ 58 được cứu.

Điều đau đớn là nhà nước Nepal luôn bất lực, thậm chí bị cáo buộc tiếp tay. Những kẻ môi giới chui, nhờ chống lưng quyền lực, thường thoát tội. Trong khi đó, chính phủ vẫn tự hào về nguồn kiều hối khổng lồ: chỉ bảy tháng đầu năm 2025, kiều hối đạt 900.58 tỷ rupee (hơn $10 tỷ), tăng 7.3% so với năm trước.

Nghèo đói ảnh hưởng đến 1/5 dân số. Tham nhũng kìm hãm đầu tư và tăng trưởng kinh tế. Các nhà lãnh đạo biểu tình cho rằng giới tinh hoa Nepal độc quyền quyền lực để phục vụ lợi ích riêng. Theo Ngân Hàng Thế Giới, tổng thu nhập của 10% người Nepal giàu nhất cao gấp hơn ba lần so với 40% người nghèo nhất. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên từ 15-24 tuổi ở Nepal là 20.8% vào năm 2024. Cũng theo Ngân Hàng Thế Giới, hơn một phần ba (33.1%) GDP của Nepal đến từ kiều hối và con số này tăng đều đặn ba thập niên qua.

Một “hệ thống” cộng sản

Chính trị Nepal đã bất ổn trong nhiều thập niên. Đất nước này đã chứng kiến những vụ sát hại dã man toàn bộ hoàng gia vào năm 2001, sự lật đổ chế độ quân chủ, cuộc nổi dậy kéo dài hàng thập niên của những người cộng sản và hàng loạt liên minh cầm quyền yếu kém bị chia rẽ bởi những khác biệt về ý thức hệ. Nepal không có một đảng cộng sản mà có nhiều “hệ phái” cộng sản cùng lúc cai trị quốc gia.

Từ năm 1996 đến năm 2006, đảng Cộng Sản Nepal (Maoist) tiến hành cuộc chiến lật đổ chế độ quân chủ. Cuộc xung đột tàn khốc khiến hơn 10,000 người thiệt mạng. Năm 2006, các cuộc biểu tình liên quan đến các đảng phái chính trị, xã hội dân sự và sinh viên đã buộc Quốc Vương Gyanendra thoái vị. Phong trào này mở đường cho việc bãi bỏ chế độ quân chủ và, vào năm 2008, Nepal trở thành một nước “cộng hòa dân chủ.”

Tuy nhiên, kể từ đó, tám nhân vật thuộc ba đảng chính – Đảng Cộng Sản Nepal (Marxist-Leninist Thống Nhất), Đảng Cộng Sản Nepal (Trung Tâm Maoist) và Đảng Quốc Đại Nepal (NC), đã lãnh đạo đất nước tổng cộng 14 lần.

Chỉ riêng Khadga Prasad Sharma Oli, nhân vật từ chức thủ tướng ngày 9 Tháng Chín và trốn chạy sang Dubai dưới áp lực kinh khủng của người biểu tình, đã “luân phiên” ngồi ghế thủ tướng từ năm 2015 đến 2016, từ 2018 đến 2021 rồi từ 2024 đến 2025.

Những gì đang xảy ra ở Nepal có tầm ảnh hưởng không ít đối với khu vực. Kéo dài khoảng 885 km (550 dặm) từ Đông sang Tây và khoảng 193 km (120 dặm) từ Bắc xuống Nam, Nepal nằm giữa hai quốc gia khổng lồ: Trung Quốc ở phía Bắc và Ấn Độ ở phía Nam, Đông và Tây. Dù có lịch sử gần gũi với Ấn nhưng các liên kết đối ngoại của Nepal đã thay đổi theo sự biến động chính trị trong nước. (Cựu Thủ Tướng) Khadga Prasad Sharma Oli lâu nay thân Bắc Kinh, và vì vậy, việc ông bị phế truất làm dấy lên suy đoán về việc điều chỉnh chính sách ngoại giao của Kathmandu.

Ali Hassan, chuyên gia Nam Á tại Healix, một công ty quản lý rủi ro có trụ sở tại Anh, nhận định rằng sự sụp đổ của Sharma Oli có thể là trở ngại cho Bắc Kinh và là cơ hội cho New Delhi. Đảng Bharatiya Janata (BJP) của Thủ Tướng Ấn Narendra Modi có liên kết khá chặt chẽ với phong trào ủng hộ chế độ quân chủ ở Nepal, cho rằng quốc gia Himalaya này cần gia tộc Rana trở lại nắm quyền. Nói cách khác, Ấn muốn Nepal trở lại chế độ quân chủ. Đầu năm 2025, khi trở về Kathmandu, cựu Quốc Vương Gyanendra đã được công chúng chào đón nồng nhiệt.

Với Pakistan, họ đang theo dõi sát diễn biến ở Nepal. So với Ấn và Trung Quốc, quan hệ Nepal với Pakistan trong lịch sử khá thân thiện nhưng lại hạn chế về mặt chiến lược. Các nhà lãnh đạo Nepal đôi khi dùng mối quan hệ với Pakistan để “nhắc nhở” Ấn Độ sao cho New Delhi “tế nhị” hơn trong quan hệ với họ.

Gần đây, khi căng thẳng Ấn Độ-Pakistan lên đến đỉnh điểm vào Tháng Năm, 2025, gây ra bởi cuộc đụng độ quân sự khiến 26 thường dân bị thiệt mạng ở Kashmir nơi thuộc quyền quản lý của Ấn Độ, Nepal lại tiếp một phái đoàn từ Đại Học Quốc Phòng Pakistan. Vụ này dĩ nhiên không làm cho New Delhi hài lòng. [kn]