Phan Minh

Theo RFI

Phản ứng trước hành động xâm lược Ukraina của Nga trước đó vài hôm, Hội Đồng Châu Âu, ngày 04/03/2022, đã kích hoạt quy chế bảo vệ tạm thời người Ukraina theo Chỉ thị 2001/55/CE. Quyết định chưa từng có này đã chứng tỏ được tính hiệu quả nhất định. Tính đến thời điểm hiện tại, hơn 4,2 triệu người đến từ Ukraina (gần như toàn bộ là công dân Ukraina) đã được cấp quyền lưu trú trên lãnh thổ các quốc gia thành viên Liên Hiệp Châu Âu (EU), mà không làm quá tải hệ thống tị nạn.

3 năm sau, trong bối cảnh xung đột chưa có dấu hiệu chấm dứt, các quốc gia Liên Âu bắt đầu lo lắng về tương lai của những người được bảo vệ mà giờ đây không còn mang tính “tạm thời” nữa.

2022 + 3 = 2027 ?

Theo mục đầu tiên của điều 4 trong chỉ thị nói trên, quy chế bảo vệ ban đầu được áp dụng trong vòng 1 năm và đã được tự động gia hạn thêm 1 năm đến ngày 04/03/2024.

Từ năm 2023, Hội Đồng Châu Âu đã sự dụng mục thứ hai của điều 4 để kéo dài thời gian bảo vệ người Ukraina đến ngày 04/03/2025. Mục này cho phép Hội Đồng Châu Âu “gia hạn tối đa 1 năm nếu vẫn còn lý do để duy trì quy chế bảo vệ tạm thời”.

Tuy nhiên, vào năm 2024, Hội Đồng Châu Âu tiếp tục gia hạn quy chế này đến ngày 04/03/2026, và khối 27 đã thống nhất vào tháng 6 vừa qua tiếp tục kéo dài quy chế đến tháng 03/2027.

Điều này cho thấy Hội Đồng Châu Âu có thể gia hạn quy chế này hàng năm nếu thấy tình hình còn cần thiết. Tuy nhiên, cách diễn giải này đã bóp méo nội dung của chỉ thị và đi ngược lại tinh thần ban đầu, bởi như vậy quy chế bảo vệ tạm thời không còn mang tính “tạm thời”.

Người ta có thể vui mừng là các quốc gia Liên Âu vẫn thể hiện sự đoàn kết với Ukraina sau 3 năm chiến tranh, Hội Đồng Châu Âu vẫn duy trì quy chế bảo vệ rộng rãi như năm 2022, không phân biệt vùng xuất thân, mức độ bạo lực nơi cư trú hay tình trạng quân sự của người tị nạn.

Tuy nhiên, sự đoàn kết đó đang được thực hiện trái với luật hiện hành, và tiền lệ như vậy trong một “cộng đồng pháp quyền” là điều đáng lo ngại. Hơn nữa, quy chế bảo vệ tạm thời không mang lại sự an toàn đầy đủ, không chỉ về mặt pháp lý. Dù mang tính nhân đạo, nhưng chính sách này không thể so sánh với quy chế tị nạn, theo Công ước Genève năm 1951 hay quy chế bảo vệ phụ trợ.

Quy chế bảo vệ tạm thời làm suy yếu hệ thống tị nạn

Di dân Ukraina cũng nhận thức được điều này, với 25.000 người đã nộp đơn xin tị nạn trong EU vào năm 2024, tức là gấp đôi một năm trước đó. Mỗi tháng, có hơn 2.000 người Ukraina nộp đơn xin tị nạn.

Tại Pháp (chỉ tiếp nhận 55.630 trong số 4.261.805 người được bảo vệ tạm thời), số đơn xin tị nạn từ người Ukraina đã tăng 285,4%, và nước này trở thành quốc gia đứng thứ hai có công dân nộp đơn xin tị nạn trong năm 2024.

Trước tình hình này, Thượng Viện Pháp đã thông qua một dự luật “nhằm cải thiện quy chế bảo vệ tạm thời” vào tháng 05/2025. Dự luật nêu rõ rằng quy chế bảo vệ tạm thời quá bấp bênh, dẫn đến việc người thụ hưởng buộc phải xin tị nạn, điều mà họ xem là “lệch hướng hoàn toàn, trái với tinh thần ban đầu của chính sách”.

Tuy nhiên, cần phải nhấn mạnh rằng Chỉ thị năm 2001 thực ra đã cho phép người được bảo vệ tạm thời nộp đơn xin tị nạn bất cứ lúc nào (Điều 17), phù hợp với Công ước Genève năm 1951.

Pháp không phải là quốc gia duy nhất muốn ngăn cản người Ukraina xin tị nạn. Các vấn đề pháp lý đang được Tòa án Công lý EU xử lý hiện nay cho thấy điều đó. Sắp tới, Tòa sẽ ra phán quyết liệu Hà Lan có thể tạm ngừng xử lý đơn xin tị nạn của người được bảo vệ tạm thời hay không và liệu Thụy Điển có thể chỉ xét duyệt đơn dựa trên quy chế tị nạn, mà loại trừ những quy định cụ thể về bảo vệ phụ trợ dành cho thường dân chạy trốn khỏi xung đột vũ trang.

Vấn đề này rất quan trọng : 80% đơn xin tị nạn của người Ukraina đã được chấp thuận và 78% trong số đó dựa trên quy chế bảo vệ phụ trợ.

Điều gì sẽ xảy ra sau 2027 ?

Mối lo này được các định chế EU chia sẻ. Hội Đồng Châu Âu hiện đang xem xét một đề xuất mà Ủy Ban Châu Âu khuyến nghị hôm 04/06/2025 về “một lộ trình chung và thống nhất để dần chấm dứt quy chế bảo vệ tạm thời”.

Tính đến khả năng quy chế này sẽ không được gia hạn sau năm 2027, văn bản này khuyến khích các quốc gia xem xét các giải pháp “tái hòa nhập nhẹ nhàng và bền vững” tại Ukraina, đồng thời thúc đẩy việc chuyển sang các quy chế cư trú khác trước khi quy chế bảo vệ tạm thời kết thúc.

Cụ thể, Ủy Ban Châu Âu kêu gọi các quốc gia hỗ trợ người dân hiểu quyền lợi mà các quy chế lưu trú dài hạn hoặc quốc tế có thể mang lại, so với quy chế tạm thời. Nói cách khác, đây cũng là một cách cản trở quyền xin tị nạn.

Tác động tiêu cực của hàng ngàn đơn xin tị nạn đối với hệ thống tiếp nhận là điều không thể phủ nhận. Tuy nhiên, có thể giảm bớt áp lực này bằng cách ưu tiên hoặc đẩy nhanh việc xử lý những đơn có cơ sở rõ ràng, như các đơn xin tị nạn của người Ukraina. Quy định mới sẽ có hiệu lực từ năm 2026, vẫn giữ nguyên điều khoản này, đã được nêu trong Chỉ thị 2013/32/EU.

Dù vậy, tị nạn không phải luôn là giải pháp phù hợp nhất cho tất cả người Ukraina, bởi hưởng quy chế tị nạn đồng nghĩa với việc không thể trở về quê hương, trong khi thực tế là nhiều người vẫn qua lại giữa Ukraina và các nước bảo hộ.

Điều quan trọng là các giấy phép cư trú theo quy định chung phải được đơn giản hóa để mọi người có thể tiếp cận một cách dễ dàng. Nhưng như một chuyên gia giải thích, Ủy Ban Châu Âu hoàn toàn không khuyến khích các quốc gia thành viên điều chỉnh luật nội địa để tạo thuận lợi cho việc cấp các giấy phép này.

Một số quốc gia đã bắt đầu làm vậy, nhưng điều này có thể tạo ra sự bất bình đẳng trong cách đối xử, dẫn đến tình trạng di dân đi từ nước này sang nước khác, điều đi ngược lại mục tiêu ban đầu của quy chế bảo vệ tạm thời.

Cuối cùng, khả năng tiếp cận quy chế lưu trú ở cấp độ châu Âu chỉ được đề cập như một bước tiếp theo, nhưng vì chúng không tương thích với quy chế bảo vệ tạm thời, các quốc gia chỉ được khuyến khích cho người dân biết thông tin về sự khác biệt giữa các loại quy chế.

Việc từng quốc gia Liên Âu đưa ra các quyết định khác nhau thay vì có giải pháp chung, và chỉ nhắc lại luật hiện hành thay vì đổi mới, không có gì khẳng định rằng phản ứng hiện tại sẽ bảo đảm một quá trình chuyển tiếp “thống nhất”, “dự đoán được” và quan trọng nhất là bảo đảm rằng những người cần được bảo vệ không bị bỏ rơi.

Liên Hiệp Châu Âu cần phải khơi lại tinh thần đã dẫn đến phản ứng thống nhất của khối trong những ngày đầu tiên của cuộc xâm lược. Chỉ khi đó, việc gia hạn quy chế bảo vệ tạm thời đã vượt quá 3 năm mới không còn là dấu hiệu của sự bất lực của các quốc gia thành viên trong việc thực sự bảo vệ người tị nạn Ukraina, mà là biểu hiện của một chính sách nhân đạo có trách nhiệm và bền vững.

Nguồn : The Conversation