Chân Trời Mới Media dịch

Theo CTMM

Các nhà hoạt động bị bỏ tù vì lên tiếng phản đối thảm họa ô nhiễm của gã khổng lồ thép Đài Loan

Vào tháng 4 năm 2016, 70 tấn cá đã dạt vào bờ biển dài 200 km ở miền Bắc Trung Bộ Việt Nam do chất thải độc hại bao gồm phenol, xyanua và hydroxit sắt, của Công ty Thép Formosa Hà Tĩnh (FHS), một công ty con của Tập đoàn Nhựa Formosa có trụ sở tại Đài Loan, gây ra. Ngành đánh bắt cá, nguồn thu nhập chính của người dân làng gần đó, đã bị phá hủy cùng với cuộc sống của họ.

Đây là thảm họa công nghiệp và môi trường thời bình tồi tệ nhất từ ​​trước đến nay của Việt Nam, đưa đến các cuộc biểu tình trên khắp các thành phố lớn để đòi công lý. Điều đáng lẽ phải xảy ra tiếp theo là Formosa Hà Tĩnh sẽ phải chịu các lệnh trừng phạt nặng nề và yêu cầu bồi thường. Nhưng vẫn còn những vấn đề nhạy cảm. Đài Loan là nhà đầu tư lớn thứ tư và đối tác thương mại lớn thứ năm của Việt Nam.

Thay vào đó, ông Võ Tuấn Nhân, Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, ban đầu tuyên bố rằng hai nghi phạm chính gây ra sự hủy hoại sinh vật biển là thủy triều đỏ và chất độc do người dân tạo ra, từ chối thừa nhận bất kỳ mối liên hệ nào giữa việc cá chết hàng loạt và việc thải hóa chất bừa bãi vào lòng biển. Sau đó dưới áp lực của quần chúng, công ty Formosa đã đưa ra lời xin lỗi và bồi thường cho chính phủ 500 triệu đô la Mỹ mà không tham khảo ý kiến ​​người dân địa phương, và số tiền mà người dân nhận được chỉ là một khoản tiền rất nhỏ so với những mất mát của họ.

Một năm sau, Bạch Hồng Quyền, một nhà hoạt động địa phương, đã tổ chức một cuộc tuần hành với 2.000 người tham gia để tưởng niệm sự cố, đồng thời yêu cầu chính quyền địa phương bồi thường thiệt hại. Ngoài ra, những người biểu tình muốn Formosa Hà Tĩnh ngừng hoạt động tại Việt Nam. Thay vào đó, chính quyền tỉnh cáo buộc Quyền gây mất trật tự công cộng, một thái độ lập lại quá thường xuyên của nhà nước VN, với hơn 200 nhà hoạt động bị giam giữ. Việt Nam hiện là quốc gia có số lượng tù nhân chính trị lớn thứ hai ở Đông Nam Á, chỉ sau Myanmar, quốc gia đã vướng vào cuộc nội chiến kéo dài 5 năm sau cuộc đảo chính của quân đội lật đổ chính quyền dân chủ.

Mặc dù lường trước được những rủi ro với tư cách là một nhà hoạt động, Quyền không thể ngờ rằng mình sẽ sớm bị truy nã trên toàn quốc. May mắn thay, ông đã trốn thoát và tìm kiếm nơi ẩn náu ở Thái Lan cùng con trai. Với sự giúp đỡ của các nhà hoạt động trong và ngoài nước, năm 2019, gia đình ông đã định cư an toàn tại Canada, nơi ông hiện coi là quê hương thứ hai của mình.

Tuy nhiên, nhiều đồng nghiệp của ông vẫn đang ngồi tù. Một người biểu tình và nhà hoạt động vì lao động khác, Hoàng Đức Bình, đã bị kết án 14 năm tù giam với cáo buộc “lợi dụng quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước.” Lê Đình Lượng, một nhà báo và người biểu tình trong vụ xả thải của Công ty Thép Formosa Hà Tĩnh năm 2016, đã bị kết án 20 năm tù giam và 5 năm quản thúc tại gia với cáo buộc lật đổ chính quyền theo điều 79 của Bộ luật Hình sự năm 1999 vì đã vận động ôn hòa cho một môi trường trong sạch và dân chủ đa đảng. Nhà hoạt động 60 tuổi này, người chưa bao giờ thừa nhận mình phạm pháp, hiện đang bị từ chối chăm sóc sức khỏe mặc dù đang gặp vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.

“Đó là lần cuối cùng Việt Nam chứng kiến ​​một cuộc biểu tình quy mô lớn như vậy,” Phạm Thanh Nghiên, một cựu tù nhân lương tâm và là một nhà báo tự do, cho biết. Cô đã tham gia một số cuộc biểu tình, với sự tham gia của đám đông tại Sài Gòn, nơi cô sinh sống lúc bấy giờ.

Tìm kiếm công lý ở nước ngoài

Đối với người dân địa phương, việc sống và làm việc tại các khu vực bị ảnh hưởng không chỉ thiếu an toàn từ chất thải độc hại, mà còn không an toàn khi tìm kiếm công lý ngay trên chính quê hương của mình. Nhà nước đã đối xử tàn bạo với những người đòi công lý cho người khác.

Trong cuốn sách “Tổng quan về Thảm họa Sinh vật Biển ở Việt Nam,” Phạm Đoan Trang và nhóm Cây Xanh Việt Nam của cô đã trình bày chi tiết về việc thiếu minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính quyền các cấp đã cản trở quá trình điều tra, hoặc cản trở những nỗ lực giải quyết cuộc khủng hoảng. Năm 2020, Trang bị kết án 9 năm tù giam với cáo buộc tuyên truyền chống phá nhà nước.

Thay vì hành động vì những nạn nhân đã bị tổn thương nặng nề, chính phủ đã chọn đứng về phía thủ phạm. Ông Mai Tiến Dũng, lúc bấy giờ là Chánh Văn phòng Chính phủ, đã lên tiếng: “Đừng đá người khi họ đã ngã xuống,” kêu gọi công chúng không nên tiếp tục gây sức ép với Công ty Thép Formosa Hà Tĩnh vì họ đã đưa ra lời xin lỗi và bồi thường. Vài ngày sau vụ việc, tổng bí thư đảng lúc bấy giờ là Nguyễn Phú Trọng được cho là đã đến thăm công ty nhưng không nêu vấn đề này ra để trao đổi với ban giám đốc công ty.

Ngoài ra, theo báo cáo của Green Trees, các tổ chức phi chính phủ có đăng ký chính thức trong nước đã tránh xa vụ việc để tránh phải đối đầu trực tiếp với chính phủ. Tòa án  trong nước đã bác bỏ các vụ kiện chống lại Formosa.

Vì các nạn nhân không có quyền kháng cáo pháp lý trong nước, họ hầu như không có lựa chọn nào khác ngoài việc tìm kiếm công lý với sự hỗ trợ của người Việt Nam ở nước ngoài. Tính đến năm 2025, gần 8.000 nạn nhân đã đệ đơn kiện với sự giúp đỡ của các cộng đồng người Việt hải ngoại.

Được thành lập vào năm 2017, Công lý cho Nạn nhân Formosa (JFFV) là một tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở tại Hoa Kỳ, với sứ mệnh tìm kiếm sự bồi thường tài chính cho các nạn nhân của thảm họa chất thải độc hại năm 2016 do nhà máy thép của Tập đoàn Nhựa Formosa gây ra.

Vào tháng 8 năm 2024, chín thành viên Quốc hội Hoa Kỳ đã gửi đơn kháng cáo tới thủ tướng Việt Nam, kêu gọi chính phủ Việt Nam chấm dứt mọi hành động trả đũa đối với những người tìm kiếm công lý, trả tự do cho các tù nhân lương tâm và thực hiện một nghiên cứu độc lập về tình trạng ô nhiễm tại khu vực bị ảnh hưởng bởi chất thải độc hại của Formosa. Một năm sau, bức thư đã hoàn toàn được đáp trả bằng sự im lặng.

Trong một bức thư gửi Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hiệp Quốc vào tháng 9 năm 2024, công ty thép này cho biết họ “tuân thủ nghiêm ngặt luật pháp Việt Nam và các tiêu chuẩn quốc tế trong việc thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường, an toàn công nghiệp, sức khỏe và an toàn lao động.” Ngoài ra, công ty còn gọi thảm họa, khiến hàng triệu con cá chết và khiến 7.875 nạn nhân đệ đơn kiện, là một “tai nạn môi trường đơn lẻ.”

Ngoài ra, theo thư, tác động của sự kiện tháng 4 năm 2016 đối với người dân địa phương đã được kiểm soát trong thời gian ngắn nhất có thể. Ngoài ra, công ty cho biết nhà máy đã gần như hoàn toàn phục hồi vào tháng 5 năm 2018.

Chính phủ Việt Nam chịu trách nhiệm phân bổ các khoản thiệt hại do công ty chi trả. Hơn nữa, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đã xác nhận cái mà họ gọi là môi trường biển đã trở lại bình thường và kết quả kiểm tra chất lượng nước biển đã đạt tiêu chuẩn quốc gia. Bộ Y tế đã giám sát chất lượng đánh bắt cá, bao gồm cả đánh bắt cá biển sâu.

Trong cùng một bức thư, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc khi đó đã tuyên bố rằng Chính phủ Việt Nam đã thực hiện thẩm định cần thiết để hoạt động đánh bắt cá, nuôi trồng thủy sản, khai thác thủy sản và sản xuất muối ở bốn tỉnh miền Trung, cùng với các khu vực giải trí biển và bãi biển, đã trở lại bình thường, và người tiêu dùng giờ đây có thể yên tâm thưởng thức nhiều loại hải sản khác nhau. Cuối năm 2016, Taiwan Steel lại bị phạt sau khi phát hiện ra công nhân của nhà máy thép trị giá 11 tỷ đô la Mỹ đã lén lút chôn vật liệu độc hại xuống một bãi biển gần đó.

Thông điệp rất rõ ràng: công ty chỉ nói chuyện với chính quyền, chứ không nói chuyện với các nạn nhân.

Tuy nhiên, FHS tuyên bố rằng họ tự hào về khoản đầu tư 1 tỷ đô la vào các sáng kiến ​​môi trường khác nhau trong nước. Trên thực tế, báo chí nhà nước Việt Nam độc quyền đã nêu bật một số hoạt động để vui lòng quần chúng nhưng lại im lặng không tường thuật về các cuộc biểu tình chống Formosa gây thảm họa, chẳng hạn như các cuộc biểu tình do Bạch Hồng Quyền lãnh đạo.

Những người nhận được tiền đã nhận được khoản thanh toán một lần khoảng 765 đô la Mỹ. Tuy nhiên, theo các chuyên gia am hiểu câu chuyện, Formosa không hề đề cập đến số tiền bồi thường 500 triệu đô la Mỹ trong báo cáo tài chính của họ kể từ năm 2016. Truyền thông nhà nước cho biết khoản bồi thường “về cơ bản đã hoàn tất.” Việc yêu cầu bồi thường thiệt hại gặp nhiều khó khăn.

Trong khi chính phủ nhấn mạnh thái độ khoan dung, một số chính trị gia Đài Loan lại tìm kiếm phiên bản sự thật của riêng họ. Bốn tháng sau vụ cá chết hàng loạt, nghị sĩ Đài Loan Tô Chí Phong, một thành viên của đảng Dân chủ Tiến bộ cầm quyền, cho biết bà đã gặp khó khăn trong chuyến đi đến Việt Nam để tìm hiểu thêm về vụ bê bối FHS. Bà cho biết những vấn đề không liên quan mà bà gặp phải trong chuyến đi đã làm dấy lên lo ngại về tính minh bạch trong cuộc điều tra của chính phủ Việt Nam.

Trong khi đó, chính quyền Đài Loan đã dựng lên những rào cản về việc bồi thường. Vào tháng 10 năm 2019, Tòa án Quận Đài Bắc đã bác bỏ đơn kiện của gần 8.000 ngư dân Việt Nam chống lại Tập đoàn Nhựa Formosa về thảm họa năm 2016, với lý do tòa không có thẩm quyền phán quyết vụ án.

Sau đó, các luật sư của nguyên đơn đã đệ đơn kháng cáo lên Tòa án Tối cao Đài Loan vào tháng 11 năm 2021; Tòa yêu cầu nguyên đơn phải chưng giấy ủy quyền có thị thực chữ ký của Văn phòng Kinh tế và Văn hóa Đài Bắc tại Việt Nam (TECO), một yêu cầu mà những người ủng hộ các nạn nhân cho rằng gây ra rủi ro an ninh cho cả nguyên đơn và gia đình của họ.

Theo Peter Nguyễn Văn Hùng, một linh mục Công giáo người Úc gốc Việt và là nhà hoạt động nhân quyền tại Đài Loan, người đã hỗ trợ các nạn nhân, nếu tòa án Đài Loan tiếp tục khăng khăng yêu cầu như vậy, ‘vụ kiện đòi bồi thường sẽ tiếp tục gặp ‘khó khăn’.

“Hiện tại, chỉ một số ít người có thể làm được điều này,” vị linh mục nói.

Hành động tập thể từ cộng đồng quốc tế vẫn chưa mang lại công lý cho hơn 8.000 người khiếu nại, nhưng họ vẫn tiếp tục nuôi hy vọng.

‘Hy vọng’ luôn tốt hơn, vì vậy tôi chọn tiếp tục làm những việc nhỏ với JFFV và các tổ chức phi chính phủ tại Đài Loan.”-

Nguồn: “Viet Villagers Still Seek Justice in Steel Mill’s Toxic Spill,” Our Correspondent, Asia Sentinel, 20/8/2025