Trân Văn

Theo Nguoi-viet

Lãnh đạo đảng và lãnh đạo chính phủ Việt Nam vừa khởi động kế hoạch thực hiện 250 dự án, công trình trên toàn quốc nhằm “kỷ niệm 80 năm Cách Mạng Tháng Tám và Quốc Khánh.” Theo tuyên bố của họ thì tổng vốn đầu tư cho kế hoạch ấy là 1 triệu 280 ngàn tỷ đồng ($48.4 tỷ) và toàn đảng, toàn quân, toàn dân được yêu cầu “tư tưởng phải thông, quyết tâm phải cao, nỗ lực phải lớn, hành động phải quyết liệt, hiệu quả,” theo báo Chính Phủ hôm 19 Tháng Tám.

Cũng thời điểm này, theo báo Tuổi Trẻ hôm 19 Tháng Tám, không chỉ dân chúng mà các chuyên gia và đại diện nhiều giới đang lên tiếng bày tỏ sự hoang mang, bất bình khi Bộ Công Thương đề nghị sửa một nghị định mới ban hành cách nay khoảng bốn tháng (Nghị Định 72/2025/ND-CP) để tập đoàn Điện Lực Việt Nam (EVN) có thể đưa khoản lỗ khoảng 62,000 tỷ đồng ($2.3 tỷ) vào giá bán điện, theo báo VNExpress hôm 17 Tháng Tám. Khoản lỗ vừa kể được xác định là lỗ lũy kế. Nếu nói theo kiểu bình dân, lỗ lũy kế là lỗ mới chồng lên lỗ cũ và lỗ lũy kế lớn chừng nào thì vốn giảm đi chừng đó!

Tại sao EVN – tập đoàn nhà nước điều hành hệ thống điện quốc gia, độc quyền truyền tải, phân phối, mua bán và xuất nhập điện năng lại thua lỗ trầm trọng như vậy? Theo Bộ Công Thương, EVN thua lỗ vì… “tình hình địa chính trị trên thế giới khiến chi phí mua điện tăng lên nên sản xuất, kinh doanh trong hai năm 2022-2023 gặp khó khăn, dẫn tới thua lỗ chừng 50,000 tỷ đồng ($1.8 tỷ), chưa kể chênh lệch tỷ giá giữa Việt Nam đồng và đô la khiến EVN lỗ thêm khoảng 20,000 tỷ đồng ($756.5 triệu) nữa.

Trên thực tế, hoạt động sản xuất và kinh doanh điện tại Việt Nam không chỉ có EVN. Với bờ biển có chiều dài hơn 3,000 cây số, tốc độ gió cao (ở độ cao 65 mét, tốc độ gió trung bình là 6 đến 7m/s), lại nằm trong vùng nhiệt đới, Việt Nam được xem là quốc gia có lợi thế trong việc phát triển điện gió, điện mặt trời. Nếu đầu tư đúng mức, Việt Nam không chỉ có thể tự chủ về điện năng mà còn dư điện năng để xuất cảng và đã có không ít doanh nghiệp cả trong lẫn ngoài nước cùng rót vốn đầu tư vào năng lượng tái tạo.

Tuy nhiên tất cả doanh nghiệp bất kể trong, ngoài đã đầu tư vào năng lượng tái tạo đều bị EVN và chính phủ Việt Nam “dần cho ra bã,” theo bài “Những dự án điện gió nghìn tỷ ‘đắp chiếu’ mỏi mòn chờ… cơ chế” của báo Tuổi Trẻ. Hồi đầu, chính phủ Việt Nam đề ra cơ chế FIT (ấn định giá mua điện mang tính hỗ trợ để nhà đầu tư bớt ngần ngại về rủi ro tài chính do áp dụng công nghệ mới và bù đắp chi phí đầu tư, cam kết EVN sẽ mua hết điện năng) để thu hút đầu tư. Nhờ vậy, từ 2018 đến 2021, Việt Nam có thêm hàng ngàn MW điện gió.

Sang năm 2022, khi FIT hết hạn, giới đầu tư vào điện gió khóc ròng bởi vì không còn được hưởng giá ưu đãi, EVN chỉ mua điện từ một số dự án, số còn lại phải chờ… “chính sách.” Đó là chưa kể, bất chấp chủ trương mời gọi đầu tư, phát triển năng lượng tái tạo, EVN “án binh bất động,” gần như không chuẩn bị và chẳng làm gì thêm với hệ thống truyền tải – phân phối điện thành ra không đủ khả năng để tiếp nhận nguồn điện năng mới từ năng lượng tái tạo, việc mua điện từ các nhà đầu tư vào năng lượng tái tạo trở thành một loại ân huệ, chưa muốn thì… không cho.

Không ít nhà máy sản xuất điện từ năng lượng tái tạo ở Tây Nguyên và khu vực Nam Trung Bộ chỉ sản xuất cầm chừng hoặc trùm mền. Nhiều ngàn MW không thể chuyển vào hệ thống truyền tải và phân phối của EVN. Chưa kể các nhà đầu tư còn kêu trời vì EVN mua điện nhưng chây ỳ trong thanh toán, cả nhà đầu tư lẫn ngân hàng đã cho vay để đầu tư vào năng lượng tái tạo nhấp nhổm như ngồi trên lửa, theo tạp chí Diễn Đàn Doanh Nghiệp hôm 23 Tháng Năm. Còn EVN? Bởi vì thiếu điện nên EVN hỏi mua điện từ Lào và Trung Quốc và phân bua rằng vì thế mà lỗ lũy kế tăng vọt!

Cung cách quản trị, điều hành của chính phủ Việt Nam nói chung không chỉ tạo ra một EVN với lỗ lũy kế càng ngày càng cao mà còn gây thiệt hại nghiêm trọng cho kinh tế-xã hội. Trong mươi năm nay, Việt Nam thường xuyên bị nguy cơ thiếu điện đe dọa. Hồi giữa năm 2023, một đợt cắt điện kéo dài trong hai tháng Năm và Sáu ở miền Bắc không chỉ khiến sinh hoạt xã hội bị đảo lộn mà còn gây ra mức thiệt hại được Ngân HÀNG THẾ GIỚI ước đoán khoảng $1.4 tỷ, tương đương 0.3 GDP của Việt Nam, theo AFP hôm 11 Tháng Tám, 2023.

Trang web của Bộ Công Thương hôm 12 Tháng Bảy, 2023 cho hay, dẫu thanh tra đã xác định nguyên nhân dẫn tới biến cố kỳ quái đó là do EVN kém cỏi (để gián đoạn cung ứng diện rộng vì chậm đầu tư cả về nguồn điện lẫn lưới điện, vi phạm trong lập lịch – điều độ, dự báo phụ tải chưa sát thực tế) nhưng từ đó đến giờ EVN vẫn thế. Giá bán điện không chỉ tạo ra thuận lợi hay bất lợi đối với năng lực cạnh tranh của doanh giới mà còn khiến sinh hoạt xã hội nhẹ nhàng hay khó thở hơn nhưng dưới sự lãnh đạo tài của đảng và sáng suốt của chính phủ, EVN liên tục xin tăng giá điện!

EVN chỉ là một ví dụ trong vô số ví dụ liên quan tới tâm và tầm của giới lãnh đạo Việt Nam. Chọn EVN làm ví dụ vì hoạt động và hiệu quả của tập đoàn này liên quan tới mọi người, mọi giới. Cứ ngẫm nghĩ về EVN ắt sẽ có thể mường tượng hơn $48.4 tỷ sẽ đem lại gì và mức độ khả thi của yêu cầu “tư tưởng phải thông, quyết tâm phải cao, nỗ lực phải lớn, hành động phải quyết liệt, hiệu quả” đến mức nào. [qd]