TS Phạm Đình Bá

Theo VNTB

Ở Việt Nam, đa số chính sách được quyết “từ trên xuống” dựa vào ý kiến lãnh đạo chứ không thử nghiệm hay đánh giá khoa học trước. Vì thế, rủi ro thất bại và tác động tiêu cực lên người dân cao hơn, nhưng lại không được lường trước.

Gần đây trong nước có những quyên góp giúp đỡ dân Cuba đang bị đói. Việc thiếu ăn ở nước này vào năm 2025 là hệ quả của sản xuất nông nghiệp trong nước suy giảm nghiêm trọng, thiếu thốn đủ thứ trong nông nghiệp, nhập khẩu lương thực gặp khó khăn vì thiếu ngoại tệ và lạm phát, cùng hệ thống phân phối nhà nước kém hiệu quả và những thay đổi chính sách thất bại. Tất cả khiến người dân Cuba phải vật lộn từng ngày chỉ để có được cái ăn tối thiểu cho gia đình mình.

Thời bao cấp sau 1975 kéo dài hàng chục năm với cơ chế quản lý quan liêu, kinh tế kế hoạch hóa tập trung, hạn chế sản xuất cá thể, cấm tự do lưu thông hàng hóa, cùng sản xuất nông nghiệp yếu kém và quản lý kém đã làm cho hàng triệu người dân Việt Nam phải sống trong cảnh đói ăn triền miên, chỉ chấm dứt khi chính sách thay đổi.

Dưới thời Mao Trạch Đông, xã hội Trung Quốc tổn thất hàng chục triệu sinh mạng vì nạn đói và đấu tố, hàng trăm triệu người bị chìm trong sợ hãi, mất niềm tin, đánh mất văn hóa truyền thống và đứt gãy cả một thế hệ trẻ, để lại vết thương lâu dài cho quốc gia này.

Dưới “thời” Tô Lâm, kiểm duyệt truyền thông và đàn áp mạng xã hội qua Luật An ninh mạng, Nghị định 72 và các quy định phạt “tin giả” khiến xã hội Việt Nam trở nên kém cởi mở, giảm chất lượng đối thoại công khai, tổn thương quyền tiếp cận thông tin và góp phần làm yếu khả năng tự bảo vệ quyền lợi và phát triển bền vững của cộng đồng.

Vào năm 2013, khi Chủ tịch Tập Cận Bình công bố khái niệm “Tinh Thần Phù Bần” (Xóa nghèo có mục tiêu), ít ai có thể tưởng tượng rằng chương trình này sẽ không chỉ thay đổi cuộc sống kinh tế của hàng triệu người dân nông thôn Trung Quốc, mà còn thay đổi cả cách họ suy nghĩ và hành xử.

Trước đó, các chương trình xóa nghèo của Trung Quốc thường áp dụng phương pháp “tưới nước lũ” – phân bổ tài nguyên một cách rộng rãi mà không nhắm mục tiêu cụ thể. Nhưng chương trình mới này khác biệt hoàn toàn: nó như “tưới nhỏ giọt” – mỗi hộ gia đình nghèo được xác định chính xác và nhận được sự hỗ trợ phù hợp với hoàn cảnh riêng của họ.

Để hiểu được sức mạnh của chương trình này, chúng ta hãy tưởng tượng một ngôi làng nhỏ ở vùng núi tỉnh Hồ Bắc. Trước năm 2013, khi các quan chức đến làng để thực hiện chương trình xóa nghèo, họ thường chỉ nhìn vào thu nhập trung bình của cả làng và phân bổ hỗ trợ một cách đều đặn.

Nhưng với Chương trình Xóa Nghèo Có Mục tiêu (TPA), mọi thứ thay đổi hoàn toàn:

Bước 1: Xác Định Chính Xác

Mỗi hộ gia đình phải trải qua quá trình “đăng ký – thảo luận dân chủ – công bố công khai – xác minh”. Cán bộ làng sẽ đến từng nhà, ghi chép chi tiết: 

– Thu nhập hàng năm của từng thành viên trong gia đình.

– Nguyên nhân cụ thể dẫn đến nghèo đói (bệnh tật, thiếu đất đai, thiếu kỹ năng…).

– Nhu cầu hỗ trợ cụ thể của gia đình đó.

Bước 2: Phân Loại Nguyên Nhân

Chương trình phân chia nghèo đói thành các nguyên nhân khác nhau và có biện pháp tương ứng: 

– Thiếu kỹ năng: Đào tạo nghề, hỗ trợ việc làm.

– Thiếu vốn: Cho vay vi mô, hỗ trợ phát triển kinh tế gia đình.

– Bệnh tật: Cải thiện dịch vụ y tế, giảm chi phí khám chữa bệnh.

– Điều kiện sống khắc nghiệt: Tái định cư, xây dựng cơ sở hạ tầng.

Điều khiến các nhà nghiên cứu quốc tế kinh ngạc không phải chỉ là kết quả kinh tế, mà là những thay đổi trong tâm lý và hành vi của người dân.

Năm 2018, sau 5 năm triển khai chương trình, các nhà khoa học từ Đại học Bắc Kinh đã thực hiện một thí nghiệm đặc biệt. Họ mời 2.039 hộ gia đình nông thôn – một nửa tham gia chương trình TPA và một nửa không tham gia – đến tham gia “thử áp dụng phòng thí nghiệm ngoài đồng ruộng”.

Trong thí nghiệm này, mỗi người được cho một số tiền và phải quyết định cách phân chia giữa bản thân và người khác trong cộng đồng. Kết quả làm đảo lộn những hiểu biết trước đó về tâm lý người nghèo, với kết quả đáng kinh ngạc:

– Thu nhập tăng 50% sau 5 năm (từ 3.000 tệ lên 4.500 tệ/năm).

– Giảm 27.7% tính ích kỷ – người dân ít chỉ nghĩ cho bản thân hơn.

– Tăng khả năng ra quyết định nhất quán lên 0.5-0.7 độ lệch chuẩn.

– Tăng quan tâm đến hiệu quả cộng đồng – họ bắt đầu nghĩ đến lợi ích chung nhiều hơn

Để hiểu rõ hơn về sự thay đổi này, hãy nghe câu chuyện của bà Lý Thị Mai (tên đã thay đổi), một phụ nữ 45 tuổi ở huyện nghèo tỉnh Hồ Bắc.

Trước năm 2014: Gia đình bà Mai có 4 người, thu nhập chỉ 2.800 tệ/năm – thấp hơn chuẩn nghèo quốc gia (3.000 tệ). Chồng bà bị bệnh tim, không thể làm việc nặng. Hai con phải nghỉ học để phụ gia đình. Bà Mai thường xuyên cảm thấy lo lắng, chỉ nghĩ đến việc kiếm đủ tiền mua gạo cho bữa tối.

Sau khi tham gia Chương trình Xóa Nghèo Có Mục tiêu:

– 2015: Gia đình được xác định là hộ nghèo. Chồng bà được hỗ trợ phẫu thuật tim miễn phí.

– 2016: Bà Mai tham gia khóa đào tạo nuôi gà. Chương trình cho vay 10.000 tệ lãi suất thấp.

– 2017: Hai con được hỗ trợ học phí, trở lại trường.

– 2018: Thu nhập gia đình đạt 15.000 tệ/năm.

– 2019: Gia đình chính thức thoát nghèo.

Nhưng điều quan trọng nhất là thay đổi trong suy nghĩ của bà Mai. Trong thí nghiệm năm 2018, khi được cho 100 tệ để phân chia, bà Mai quyết định giữ lại 60 tệ cho gia đình và chia 40 tệ cho các hộ gia đình khó khăn khác trong làng. Năm 2014, tỷ lệ này là 85-15.

“Trước đây tôi chỉ nghĩ làm sao cho gia đình tôi có đủ ăn,” bà Mai chia sẻ. “Bây giờ tôi hiểu rằng khi cả làng cùng phát triển, gia đình tôi sẽ tốt hơn. Tôi thậm chí tham gia dạy các bà con khác cách nuôi gà.”

Nghiên cứu gần đây cho thấy chương trình TPA còn có tác động mạnh mẽ đến sức khỏe tinh thần:

Giảm Trầm Cảm Đáng Kể

– Giảm 6.82% điểm số trầm cảm theo thang đánh giá tiêu chuẩn.

– Giảm 15.2% tỷ lệ trầm cảm trong cộng đồng nghèo.

– Tăng sự hài lòng với cuộc sống và cảm giác tự tin.

Chương trình giúp giảm trầm cảm thông qua 4 kênh chính: 

1. Cải thiện điều kiện y tế địa phương – xây dựng trạm y tế, đào tạo y sĩ làng.

2. Giảm chi phí chăm sóc sức khỏe – bảo hiểm y tế toàn dân, hỗ trợ chi phí khám chữa bệnh.

3. Tăng chi tiêu giải trí gia đình – khi có thu nhập ổn định, gia đình dành tiền cho các hoạt động vui chơi.

4. Tăng khả năng sống cùng gia đình – tạo việc làm tại chỗ, giảm di cư lao động.

Những Bài Học Cho Các Thể Chế Dẫn Đến Nghèo Đói Về Vật Chất và Tinh Thần

1. Xác Định Chính Xác Là Chìa Khóa

Thay vì áp dụng chính sách “một size cho tất cả”, việc hiểu rõ từng hoàn cảnh gia đình và có biện pháp phù hợp sẽ hiệu quả hơn nhiều.

2. Nghèo Đói Thay Đổi Cách Tư Duy

Nghiên cứu chứng minh rằng nghèo đói không phải do con người “lười biếng” hay “không có năng lực”. Khi điều kiện kinh tế được cải thiện, con người tự nhiên trở nên hợp tác hơn, quan tâm cộng đồng hơn và ra quyết định tốt hơn.

3. Tác Động Lâu Dài

Những thay đổi tích cực về mặt tâm lý và hành vi này kéo dài ít nhất 3 năm sau khi chương trình kết thúc, tạo nền tảng bền vững cho phát triển cộng đồng.

4. Đầu Tư Đáng Giá

Với mỗi 7.000 tệ (khoảng 24 triệu VNĐ) đầu tư, chương trình tạo ra lợi ích gấp 2.95 lần chi phí bỏ ra. 

Câu chuyện của Trung Quốc cho thấy rằng xóa đói giảm nghèo không chỉ là thay đổi số tiền trong túi, mà là thay đổi cả tâm hồn con người. Khi mọi người có đủ ăn, đủ mặc, có chỗ ở an toàn và con em được đi học, họ tự nhiên trở thành những công dân tốt hơn – ít ích kỷ hơn, quan tâm đến cộng đồng hơn, và đưa ra những quyết định khôn ngoan hơn.

Điều này cũng giải thích tại sao sau khi thoát nghèo, nhiều cộng đồng ở Trung Quốc tiếp tục phát triển nhanh chóng – không phải vì họ được “cho cá”, mà vì họ đã học được cách “câu cá” và quan trọng hơn, họ đã thay đổi cách nhìn về bản thân và cộng đồng.

Đầu tư vào xóa đói giảm nghèo một cách khoa học và có mục tiêu không chỉ giúp người nghèo thoát khỏi cảnh túng thiếu, mà còn giúp xây dựng một xã hội văn minh, đoàn kết và phát triển bền vững.

Trung Quốc có truyền thống lâu đời về “thí điểm trước khi nhân rộng” trong chính sách. Thí nghiệm của Đại học Bắc Kinh về chương trình TPA là một phần của hệ thống nghiên cứu khoa học xã hội được đầu tư mạnh mẽ. Họ hiểu rằng chính sách có tác động tâm lý và hành vi phức tạp, cần được đo lường chính xác thông qua các thí nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (randomized controlled trial).

Vấn đề là ở văn hóa. Trung Quốc đã phát triển một văn hóa ra quyết định dựa trên bằng chứng khoa học, đặc biệt từ thời Đặng Tiểu Bình với phương châm “thực tiễn là tiêu chuẩn duy nhất để kiểm nghiệm chân lý“. Điều này tạo nền tảng cho việc đầu tư vào nghiên cứu tác động chính sách một cách khoa học. Nhờ vậy, họ đo lường được lợi-hại rõ ràng, tránh những sai lầm lớn cho xã hội.

Ngược lại, ở Việt Nam, đa số chính sách được quyết “từ trên xuống” dựa vào ý kiến lãnh đạo chứ không thử nghiệm hay đánh giá khoa học trước. Vì thế, rủi ro thất bại và tác động tiêu cực lên người dân cao hơn, nhưng lại không được lường trước.