Đặng Đình Mạnh

Theo Nguoi-viet

Ngày 18 Tháng Bảy 2025, Tổng thống Hoa Kỳ Donald J. Trump chính thức đệ đơn khởi kiện công ty mẹ của tờ báo Wall Street Journal, cùng người chủ sở hữu Rupert Murdoch và hai nhà báo đến Tòa án cấp Sơ thẩm Nam Florida, với cáo buộc tờ báo Wall Street Journal đã đăng tải bài viết có nội dung phỉ báng ông, liên quan đến mối liên hệ giữa ông và tỷ phú Jeffrey Epstein (đã qua đời). Trong đơn kiện, ông Trump yêu cầu bồi thường ít nhất 10 tỷ USD vì tổn thất danh dự và tinh thần.

Vụ việc diễn ra trong bối cảnh ông Trump đang là Tổng thống đương nhiệm, trong một tình huống có tính chất pháp lý quan trọng, bởi nó cho thấy rằng ngay cả nguyên thủ Hoa Kỳ cũng không thể dùng quyền lực hành pháp để trừng phạt một tờ báo, mà chỉ có thể lựa chọn giải pháp tố tụng dân sự yêu cầu bồi thường như mọi công dân khác.

Đây là một minh chứng điển hình cho sự khác biệt sâu sắc giữa hệ thống pháp luật Hoa Kỳ, cùng với các quốc gia văn minh khác so với hệ thống pháp lý tại nước Việt Nam cộng sản, nơi mà những lời chỉ trích nhằm vào giới lãnh đạo, thậm chí cựu hoặc cố lãnh đạo đều phải bị trừng phạt. Đôi khi là bị xử phạt bằng tiền với danh nghĩa xử phạt hành chính, nhưng đa phần bị truy tố hình sự, với mức án tù giam rất nặng nề.

Tổng thống cũng chỉ là công dân bình đẳng trước pháp luật

Pháp luật Hoa Kỳ dựa trên một nguyên tắc nền tảng: “Không ai đứng trên pháp luật” (No one is above the law). Điều này có nghĩa là mọi công dân, kể cả Tổng thống, đều có quyền được bảo vệ danh dự, nhưng cũng không thể dùng quyền lực quốc gia để trừng phạt cá nhân chỉ vì phát ngôn của họ.

Trong vụ kiện lần này, ông Trump cáo buộc tờ Wall Street Journal đã đăng tải bài viết cho rằng tên ông xuất hiện trong một bức thư gửi Jeffrey Epstein vào năm 2003, với nội dung và hình ảnh bị cho là “gợi dục” và “thiếu đứng đắn”, hàm ý mối liên hệ không trong sáng giữa Tổng thống Trump và Epstein. Ông Trump phản bác bài viết vì cho rằng chúng bị bịa đặt, đồng thời nhấn mạnh đây là “vụ phỉ báng chính trị có chủ đích”, gây tổn hại nghiêm trọng đến uy tín của ông.

Tuy nhiên, thay vì yêu cầu truy tố cá nhân hay trừng phạt báo chí như cách ở Việt Nam, ông Trump chọn khởi kiện dân sự, điều này phù hợp với án lệ New York Times Co. v. Sullivan (1964), trong đó Tòa án Tối cao Hoa Kỳ phán quyết rằng các quan chức công quyền chỉ có thể thắng kiện nếu chứng minh được “ác ý thực sự” (actual malice) của người đưa tin.

Ông Trump với các vụ án khởi kiện tương tự

Dù hay chỉ trích truyền thông, nhưng ông Trump hiếm khi khởi kiện báo chí khi còn là doanh nhân. Nhưng sau khi tham chính, ông bắt đầu thực hiện nhiều vụ kiện để bảo vệ hình ảnh và danh dự của mình. Một số vụ đáng chú ý:

– Trump kiện Univision (2015): Khi Univision hủy hợp đồng truyền hình cuộc thi Hoa hậu do Trump sở hữu (vì phát ngôn của ông về người nhập cư Mexico), ông đã kiện đòi bồi thường 500 triệu USD. Hai bên sau đó đạt thỏa thuận, Univision phải bồi thường một khoản tiền nhưng con số không được công bố.

– Trump kiện Tim O’Brien – TrumpNation (2006): O’Brien, nhà báo của New York Times, viết trong sách rằng tài sản của Trump chỉ khoảng 150–250 triệu USD, thấp hơn nhiều so với con số ông Trump công bố. Ông Trump kiện phỉ báng. Dù thua kiện, nhưng vụ việc khiến giới báo chí dè chừng hơn trong việc đưa thông tin thiếu chứng cứ về ông.

– Trump kiện The New York Times (2020): Vì bài viết cáo buộc ông “thỏa thuận bất chính” với Nga để thắng cử. Dù vụ này sau bị bác, nhưng ông Trump tuyên bố việc kiện không phải để thắng mà để “đặt lại giới hạn cho truyền thông vô trách nhiệm”.

Những vụ kiện đó thể hiện một tinh thần pháp trị rõ rệt: Thay vì phát động hệ thống hình sự để đe dọa, trừng phạt cá nhân hoặc báo chí, ông Trump, dù là người quyền lực nhất quốc gia vẫn phải chọn cách bảo vệ danh dự cho mình qua hệ thống tòa án dân sự, nơi ông phải xuất trình bằng chứng và tham gia tranh tụng như bất kỳ công dân nào khác.

Việt Nam – Từ tự do ngôn luận đến tội danh hình sự

Trái ngược với cách tiếp cận dân sự tại ở Hoa Kỳ, tại Việt Nam, hành vi phỉ báng hoặc chỉ trích lãnh đạo, dù bằng hình thức nào, dù là cựu hay cố lãnh đạo đều có thể dẫn đến hậu quả hình sự nghiêm trọng.

Theo đó, cơ quan điều tra sẽ vận dụng một trong hai điều luật gây tranh cãi nhất là:

– Điều 117 Bộ luật Hình sự về hành vi tuyên truyền chống Nhà nước;

– Điều 331 Bộ luật Hình sự về hành vi “Lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”.

Hai điều khoản này có nội dung mơ hồ, thậm chí, cũng chưa từng được tòa án giải thích chi tiết về định nghĩa hoặc yếu tố cấu thành tội phạm và phạm vi điều luật, nhưng vẫn được chế độ Cộng Sản trong nước sử dụng rộng rãi để truy tố các cá nhân phát biểu, viết bài, đăng bài, hoặc thậm chí chia sẻ lại nội dung bị xem như là “xuyên tạc chính sách, đường lối”, “bôi nhọ lãnh đạo”, “làm mất uy tín cơ quan đảng và chính quyền”, hoặc “gây bất ổn xã hội”, “gây hoang mang dư luận xã hội”, “gây chiến tranh tâm lý”… vốn là những cáo buộc hết sức tùy tiện, cảm tính và hoàn toàn không có cơ sở để xác định về sự xác thật, tình chất và mức độ.

Một số vụ việc tiêu biểu trong hàng trăm vụ đã từng bị xử lý hình sự lẫn xử phạt vi phạm hành chính, có thể kể như:

– Vụ xét xử các nhà báo độc lập như Phạm Chí Dũng, Nguyễn Tường Thụy, Lê Hữu Minh Tuấn (2021): Bị tuyên án đến 15 năm tù giam, và hai đồng sự còn lại bị tuyên án 11 năm tù mỗi người vì thực hành quyền tự do báo chí.

– Vụ xét xử nhà báo độc lập Phạm Đoan Trang (2021): Bị tuyên án 9 năm tù vì các bài viết liên quan đến dân chủ, nhân quyền, và chỉ trích chính sách nhà nước. Vụ án bị các tổ chức quốc tế như Human Rights Watch và Ân xá Quốc tế lên án gay gắt.

– Vụ án xét xử Blogger Nguyễn Lân Thắng (2023): Ông Thắng bị kết án 6 năm tù vì chia sẻ hình ảnh và bài viết liên quan đến biểu tình và tham nhũng.

– Vụ án xét xử Lê Chí Thành (2021): Cựu đại úy công an đăng clip tố cáo các sai phạm nội bộ công an và kết án 3 năm tù vì “Lợi dụng quyền tự do dân chủ”.

Đặc biệt, phải kể đến vụ án xét xử nhà báo Phạm Thành, tên thật là Phạm Chí Thành, chủ trang Blog Bà Đầm Xòe. Năm 2021, ông bị tòa án tuyên phạt 5 năm 6 tháng tù giam vì đã xuất bản cuốn sách tựa đề “Thế thiên hành đạo hay đại nghịch bất đạo” chỉ trích đích danh ông Nguyễn Phú Trọng, lúc ấy đang là Tổng Bí thư, người đứng đầu đảng Cộng Sản và là người nắm giữ quyền lực chính trị cao nhất Việt Nam.

Vụ án xét xử nhà báo Phạm Thành tương tự vụ kiện tờ báo Wall Street Journal, khi nội dung đăng tải đều nêu đích danh đến người đang nắm giữ quyền lực chính trị cao nhất tại một quốc gia.

Hầu hết các vụ án xét xử đều có văn bản quyết định xét xử công khai, nhưng thực chất, không có bất kỳ công chúng nào quan tâm được phép vào dự khán phiên tòa. Luật sư bào chữa thường bị hạn chế tiếp cận người bị xét xử hoặc hồ sơ vụ án, và hầu hết bản án thường được định đoạt từ trước khi ra tòa.

Công ước Quốc tế ICCPR và nghĩa vụ của Việt Nam

Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR), được Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc thông qua năm 1966 và Việt Nam tham gia từ năm 1982, quy định tại Điều 19 rằng mọi người có quyền tự do ngôn luận dưới mọi hình thức mà không bị can thiệp.

Cho thấy, ở Việt Nam, việc sử dụng các điều luật hình sự để trừng phạt tự do ngôn luận đã hoàn toàn đi ngược với Công ước ICCPR mà Việt Nam đã tham gia. Các điều luật hình sự như 117 và 331 mơ hồ, không rõ ràng, thường xuyên bị chế độ trong nước lạm dụng.

Hành xử từ nhiều quốc gia khác

Ngay cả ở những nước kiểm soát thông tin chặt chẽ như Singapore, các vụ phỉ báng lãnh đạo vẫn được giải quyết bằng giải pháp khởi kiện dân sự. Cựu Thủ tướng Lý Quang Diệu từng nhiều lần khởi kiện các đối thủ chính trị hoặc nhà báo ra tòa vì phát ngôn sai lệch. Trong vụ Chee Soon Juan, Tòa án Singapore buộc ông Chee bồi thường 300,000 SGD, nhưng không ai bị bắt hay phải ngồi tù vì phát biểu, thực hiện quyền tự do ngôn luận của mình.

Ở Anh, nơi có truyền thống bảo vệ danh dự nghiêm khắc, luật phỉ báng được cải cách từ năm 2013 để tránh việc “dọa kiện bịt miệng” (libel tourism). Các vụ như Reynolds v. Times Newspapers hay Serafin v. Malkiewicz cho thấy rõ rằng dù danh dự được bảo vệ, nhưng tự do báo chí và quyền được phát biểu đều được bảo đảm.

Cần phi hình sự hóa quan hệ dân sự

Khi Tổng thống đương nhiệm của Hoa Kỳ, người nắm trong tay toàn bộ sức mạnh của cường quốc hàng đầu thế giới như quân đội, tình báo và công cụ điều hành đất nước… vẫn phải chọn giải pháp khởi kiện dân sự để bảo vệ danh dự, điều đó phản ánh một nguyên tắc pháp quyền cơ bản: Không ai được phép dùng quyền lực nhà nước để hạn chế quyền tự do ngôn luận của công dân, hoặc quyền tự do báo chí của truyền thông.

Trong khi đó, ở Việt Nam, sự cố tình đánh tráo hoặc đồng hóa giữa “phỉ báng” và “chống phá” đã dẫn đến hệ quả nghiêm trọng: Hình sự hóa mọi biểu hiện phản biện, phê phán, phê bình, chỉ trích, đánh giá, phân tích, thậm chí chỉ là tường thuật sự thật… khiến xã hội rơi vào trạng thái tự kiểm duyệt và sợ hãi thường trực.

Nhiều chính phủ phương Tây cho đến các tổ chức nhân quyền của Liên Hiệp quốc và các tổ chức NGO vẫn thường xuyên chỉ trích và kêu gọi chế độ Cộng Sản Việt Nam hủy bỏ các điều luật hình sự hóa trách nhiệm dân sự về các quyền tự do. Thế nhưng, chế độ Cộng Sản Việt Nam không chỉ làm ngơ mà ngày càng đàn áp khốc liệt hơn đối với công dân sử dụng các quyền tự do hiến định của mình.

Cho dù, Việt Nam không chỉ có nghĩa vụ pháp lý đối với việc phải tuân thủ Công ước ICCPR, mà còn có trách nhiệm đạo lý với chính nhân dân mình, trong đó, bao gồm tôn trọng quyền được nói, để mọi công dân đều có thể sống mà không sợ hãi khi bày tỏ chính kiến.