Đặng Đình Mạnh

Theo Nguoi-viet

Việc Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump tuyên bố trên nền tảng mạng xã hội cá nhân về một thỏa thuận thuế quan song phương với Việt Nam vừa đạt được sau cuộc trao đổi với Tổng Bí thư Tô Lâm, đang thu hút sự chú ý đặc biệt của giới quan sát quốc tế.

Theo lời ông Trump, Việt Nam đã đồng ý chịu mức thuế 20% với tất cả hàng hóa nhập cảng vào Mỹ, và đáng chú ý hơn, là mức thuế 40% với hàng hóa trung chuyển – một thuật ngữ có thể ngầm ám chỉ những hàng hóa từ Trung Cộng đội lốt nhãn hiệu Việt Nam.

Đổi lại, Mỹ sẽ được tiếp cận toàn diện thị trường Việt Nam với mức thuế suất nhập cảng bằng 0% – điều mà ông Trump ca ngợi là chưa từng có tiền lệ. Trong dòng thông tin của mình, ông còn không quên gợi ý về mong muốn thấy dòng xe SUV Mỹ xuất hiện phổ biến hơn trên đường phố Việt Nam – một chi tiết tưởng chừng nhỏ nhưng mang tính biểu tượng cao.

Có lẽ, chuyến làm việc mà ông Tô Lâm đang trông đợi sẽ sớm được thực hiện nhân dịp 2 nước ký kết bản thỏa thuận thuế quan vừa đạt được. Vậy đâu là bản chất thực sự của thỏa thuận này? Chúng mở ra cánh cửa thương mại song phương với những cơ hội và thách thức nào cho nền kinh tế Việt Nam?

Trump nhiệm kỳ 2 – Thương mại vẫn là “vũ khí chính trị”

Thật vậy, sau khi nhậm chức Tổng thống Mỹ đầu năm 2025, ông Donald Trump nhanh chóng khôi phục lại chiến lược thương mại cứng rắn từng theo đuổi trong nhiệm kỳ đầu. Đối với Việt Nam, một trong những đối tác thương mại lớn của Mỹ tại châu Á, việc thiết lập một trật tự thương mại mới là một phần trong chiến lược rộng lớn hơn nhằm cân bằng cán cân thương mại và đối phó với hàng hóa Trung Cộng đội lốt bằng nhãn hiệu Việt Nam.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc sau đại dịch COVID-19 và căng thẳng Mỹ–Trung không có dấu hiệu hạ nhiệt, Việt Nam nổi lên như một điểm trung chuyển lý tưởng cho hàng hóa, đặc biệt là từ Trung Cộng. Tuy nhiên, sự nổi bật đó cũng khiến Việt Nam phải đối mặt với những nghi vấn và áp lực lớn hơn về vấn đề gian lận xuất xứ hàng hóa.

Thuế 40% với “hàng trung chuyển” – Đòn trừng phạt hàng Trung Cộng đội lốt?

Thông tin của ông Trump nêu rõ: “Việt Nam sẽ trả 40% thuế đối với hàng hóa trung chuyển vào Hoa Kỳ”. Cụm từ “trung chuyển” được hiểu là các lô hàng không có nguồn gốc sản xuất tại Việt Nam nhưng được gắn nhãn sản xuất tại Việt Nam để xuất cảng – hiện tượng gian lận hiển nhiên từng bị Bộ Thương mại Mỹ nhiều lần cảnh báo.

Báo cáo từ Tổng cục Hải quan Việt Nam cho biết, trong giai đoạn 2018–2023, có hàng trăm vụ việc phát hiện doanh nghiệp nước ngoài (phần lớn là từ Trung Cộng ) lợi dụng Việt Nam như trạm trung chuyển, thay đổi bao bì, nhãn hiệu để né tránh mức thuế cao từ Mỹ. Năm 2020, Mỹ đã từng điều tra và áp thuế lên một số sản phẩm thép và gỗ xuất xứ giả từ Việt Nam.

Do đó, mức thuế 40% mà ông Trump đề cập có thể không chỉ là chính sách thương mại thuần túy mà là một biện pháp trừng phạt gián tiếp nhắm vào hành vi gian lận thương mại, và đồng thời buộc Việt Nam phải tăng cường kiểm soát xuất xứ hàng hóa nếu muốn duy trì ưu đãi thuế quan.

Thuế 0% cho hàng Mỹ – Mở cửa hay từ bỏ bảo hộ?

Ở chiều ngược lại, Tổng thống Trump tuyên bố rằng Việt Nam sẽ mở hoàn toàn thị trường cho hàng hóa Hoa Kỳ với thuế suất bằng 0% – điều này, nếu trở thành hiện thực, sẽ đặt ra những thách thức rất lớn cho sản xuất trong nước.

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê Việt Nam, trong năm 2024, kim ngạch nhập cảng từ Hoa Kỳ đạt 17,1 tỷ USD, chủ yếu bao gồm máy móc thiết bị, dược phẩm, bông, ngũ cốc và xe hơi. Việc miễn thuế nhập cảng cho các mặt hàng này – trong khi Việt Nam vẫn duy trì thuế suất với các đối tác khác – sẽ tạo một bất cân xứng rõ rệt, khiến nhiều ngành nội địa phải đối mặt với cạnh tranh trực tiếp khi mà chưa đủ năng lực ứng phó.

Ngoài ra, Việt Nam vốn vẫn duy trì hệ thống thuế nhập cảng để bảo hộ những lĩnh vực còn yếu như nông nghiệp, công nghiệp chế biến và công nghiệp ô tô. Việc “mở toàn diện” thị trường, nếu không đi kèm lộ trình và quy chuẩn, có thể dẫn tới việc đánh mất quyền điều tiết vĩ mô quan trọng của chính quyền.

Xe SUV Mỹ – Chi tiết nhỏ nhưng nhiều ẩn ý

Trong dòng trạng thái, ông Trump nhắc về xe SUV – dòng xe phổ biến tại Mỹ – và bày tỏ mong muốn “thấy SUV là một phần trong cuộc sống tại Việt Nam”. Đây không chỉ là lời quảng bá cho ngành xe hơi Mỹ mà còn cho thấy mục tiêu cụ thể của thỏa thuận: Tăng cường xuất cảng các sản phẩm có giá trị cao, thương hiệu Mỹ, vào thị trường đang phát triển như Việt Nam.

Năm 2024, Việt Nam nhập cảng gần 160,000 xe hơi nguyên chiếc, trị giá hơn 3.8 tỷ USD, phần lớn đến từ Thái Lan, Indonesia và Hàn Quốc. Xe Mỹ chỉ chiếm chưa đến 3% do chi phí vận chuyển cao, dung tích lớn và giá thành đắt đỏ. Nếu được miễn thuế nhập cảng, các hãng như Ford, Chevrolet, Tesla có thể mở rộng thị phần – nhưng đồng thời gây sức ép cạnh tranh cho các hãng nội địa như VinFast và các đại lý xe nhập từ ASEAN.

Cơ hội hay thách thức – Việt Nam đang đứng trước bài toán gì?

Không thể phủ nhận, Mỹ là thị trường xuất cảng số 1 của Việt Nam. Trong năm 2024, kim ngạch xuất cảng của Việt Nam sang Mỹ đạt gần 120 tỷ USD. Việc duy trì vị thế ưu đãi thuế quan tại Mỹ có ý nghĩa sống còn đối với nhiều ngành sản xuất, từ dệt may, điện tử đến đồ gỗ.

Tuy nhiên, điều này cũng khiến Việt Nam rơi vào thế bị động nếu bị Mỹ áp đặt các điều kiện không tương xứng – đặc biệt là khi đàm phán diễn ra trong bối cảnh chưa minh bạch hoặc được đưa ra dưới dạng tuyên bố cá nhân.

Nếu Việt Nam chấp nhận “mở toàn bộ thị trường” trong khi chỉ được bảo đảm duy trì xuất cảng, thỏa thuận có thể trở thành bản hợp đồng bất đối xứng, nơi Việt Nam vừa bị siết kiểm soát xuất xứ (để phục vụ lợi ích Mỹ), vừa mất quyền bảo hộ sản xuất trong nước.

Tóm lại, thỏa thuận thương mại Việt–Mỹ do Tổng thống Trump công bố có thể là bước ngoặt quan trọng trong quan hệ song phương – nếu được xác nhận và thực hiện minh bạch, có lợi cho cả hai bên. Tuy nhiên, chúng ta vẫn phải chờ sự công bố công khai, chính thức và đầy đủ về nội dung thỏa thuận mới thấy hết vấn đề, trong đó, bao gồm cả những toan tính chính trị ẩn chứa trong đó.

Trong một thế giới mà thương mại đang trở thành công cụ quyền lực địa chiến lược, Việt Nam cần vừa linh hoạt tận dụng cơ hội, vừa giữ vững nguyên tắc về chủ quyền và lợi ích dài hạn, điều không hề dễ dàng gì với một quốc gia đàm phán trong thế yếu.