Phan Minh

Theo RFI

Kể từ khi Donald Trump trở lại Nhà Trắng, sự bất cân xứng quyền lực giữa Hoa Kỳ và Liên Hiệp Châu Âu (EU) đã trở nên rõ ràng và mang một cái tên : đồng đô la. Sức mạnh của đồng tiền Mỹ được coi là một thách thức lớn đối với châu Âu, nhưng điều đó không có nghĩa là khối 27 hoàn toàn bị khuất phục.

Kể từ khi Donald Trump nhậm chức tổng thống Mỹ vào tháng 01/2025, các mối quan hệ kinh tế quốc tế đã trở nên căng thẳng hơn. Sự trở lại của chủ nghĩa bảo hộ đi kèm với các lệnh trừng phạt kinh tế của Mỹ đã góp phần gia tăng bất ổn toàn cầu. Đối với khu vực đồng euro, những diễn biến này làm nổi bật một thực tế mang tính cấu trúc, đó là sự phụ thuộc chiến lược vào các quyết định kinh tế và tài chính của Hoa Kỳ.

Vị thế thống trị của đồng đô la Mỹ không còn là vấn đề tranh cãi. Nhiều nghiên cứu, từ mô hình tiền tệ thống trị cho đến chu kỳ tài chính toàn cầu do tín dụng Mỹ thúc đẩy, đều cho thấy vai trò then chốt của đồng đô la trên phạm vi toàn cầu. Trung bình, đồng đô la chiếm gần 60% tổng tài sản và những khoản nợ của các ngân hàng quốc tế, minh chứng cho tầm ảnh hưởng áp đảo của đồng tiền Mỹ trong các dòng vốn tài chính toàn cầu.

Ngoài ra, đồng đô la còn có vị thế kép : là đồng tiền dự trữ quốc tế và là đồng tiền tham chiếu cho việc định giá giao dịch thương mại. Nói cách khác, đồng đô la chiếm vị trí trọng tâm trong kiến trúc tài chính toàn cầu, cả trong dự trữ ngoại tệ của các ngân hàng trung ương lẫn trong giao dịch thương mại và tài chính giữa các doanh nghiệp tư nhân.

Áp lực gia tăng

Các ngân hàng châu Âu hoạt động rất tích cực trên thị trường vốn bằng đô la, khiến họ bị ảnh hưởng mạnh bởi các ngân hàng của Mỹ trên toàn cầu. Sự thay đổi gần đây trong chính sách của Hoa Kỳ càng làm trầm trọng thêm sự phụ thuộc này : các biện pháp thương mại mới của chính quyền Trump, đặc biệt là việc áp thuế quan phổ quát và mở rộng trừng phạt ngoài lãnh thổ, đã củng cố vai trò trọng tâm của đồng đô la, thúc đẩy các doanh nghiệp sử dụng đồng tiền này để né tránh các biện pháp trừng phạt, từ đó gia tăng áp lực với hệ thống ngân hàng châu Âu, vốn rất phụ thuộc vào nguồn tài trợ bằng đô la.

Điều này cho thấy những khó khăn của khu vực đồng euro trong việc duy trì chủ quyền kinh tế khi các quyết định của Mỹ tác động trực tiếp đến sự ổn định tài chính của khu vực. Một hiện tượng càng đáng lo ngại hơn khi sự phụ thuộc này khiến khu vực đồng euro dễ bị tổn thương trước các cú sốc tài chính từ Hoa Kỳ.

Những bất ổn gần đây trên thị trường Mỹ đã minh chứng điều đó. Vào tháng 04/2025, cuộc chiến thương mại do chính quyền Trump khơi mào đã gây ra biến động bất thường, cả trên thị trường trái phiếu Mỹ, vốn được xem là điểm tựa tài chính ổn định. Những biến động bất ngờ trên thị trường trái phiếu Mỹ cùng áp lực gia tăng đối với nguồn vốn bằng đô la đã làm dấy lên nghi vấn về năng lực của Hoa Kỳ trong việc duy trì vai trò là trụ cột ổn định tài chính toàn cầu. Tình trạng bất ổn này cho thấy rõ rằng sự phụ thuộc mang tính cấu trúc của khu vực đồng euro vào Mỹ có thể trở thành một rủi ro mang tính hệ thống.

Sự phụ thuộc lẫn nhau bất đối xứng

Việc khu vực đồng euro phụ thuộc tài chính vào đồng đô la không đơn thuần là một biểu hiện của sự mất cân đối tiền tệ, mà còn phản ánh một cấu trúc quyền lực sâu rộng hơn giữa Hoa Kỳ và Liên Âu. Để hiểu rõ hơn về động lực này, có thể dựa vào phân tích của hai nhà khoa học chính trị người Mỹ, Robert O. Keohane và Joseph S. Nye, những người đã đưa ra khái niệm “liên đới phức tạp”. Khái niệm này nhằm chỉ ra cách thức mà sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia có thể trở thành đòn bẩy gây ảnh hưởng.

Dựa trên khái niệm này, họ phân chia sự phụ thuộc bất đối xứng thành hai dạng. Dạng thứ nhất gọi là “độ nhạy cảm” (sensitivity), tức là mức độ mà nền kinh tế của một quốc gia có thể bị tác động, dù tích cực hay tiêu cực, bởi các sự kiện xảy ra từ bên ngoài. Dạng thứ hai là “tính dễ tổn thương” (vulnerability), liên quan đến việc quốc gia đó có khả năng phản ứng và thích nghi với những cú sốc từ bên ngoài hay không.

Sức ảnh hưởng vượt trội

Cần hiểu rằng vị thế của đồng đô la cho phép Hoa Kỳ có sức ảnh hưởng vượt trội với vai trò thống trị trong dự trữ ngoại hối của các ngân hàng trung ương, từ việc đô la hóa thương mại toàn cầu đến các thị trường vốn và hệ thống thanh toán quốc tế, và tất cả đều giúp Mỹ có thể tác động đến thế giới bằng cách điều chỉnh chính sách kinh tế, truyền tải các cú sốc tài chính trong nước hoặc đơn phương thay đổi luật chơi.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh địa chính trị hiện nay. Từ khi Donald Trump tái đắc cử tổng thống, chính quyền Mỹ đã gia tăng các trừng phạt tài chính như một công cụ ngoại giao. Ví dụ, vào tháng 04/2025, Hoa Kỳ công bố thắt chặt các lệnh trừng phạt thứ cấp liên quan đến giao dịch với Iran, có thể ảnh hưởng đến các công ty châu Âu đang hoạt động tại Trung Quốc và Trung Đông. Những biện pháp này, được thực hiện một cách đơn phương và không phối hợp với các đồng minh, làm nổi bật sự thiếu tự chủ chiến lược của khu vực đồng euro trước một công cụ tiền tệ vẫn nằm dưới sự kiểm soát của Mỹ.

Châu Âu thay đổi lập trường ?

Khu vực đồng euro có thể áp dụng chiến lược nào để đối phó với các lệnh trừng phạt ngoài lãnh thổ ? Cho đến nay, các quốc gia và định chế châu Âu đã ưu tiên chiến lược quan hệ quốc tế dựa trên nguyên tắc đa phương, ít quan tâm đến yếu tố địa chính trị trong quan hệ kinh tế. Họ mặc nhiên chấp nhận vai trò lãnh đạo của Mỹ trong trật tự tự do quốc tế. Hệ quả là đồng đô la trở thành đồng tiền chủ đạo quốc tế, còn các quan điểm Mỹ về tự do hóa tài chính được áp dụng rộng rãi, củng cố vai trò trọng tâm của hệ thống tài chính Mỹ trên toàn cầu.

Việc “vũ khí kinh tế” ngày càng được sử dụng thường xuyên trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị đã buộc Liên Âu phải xem xét lại lập trường của mình. Bên cạnh đó là sự bất định trong chính sách đối ngoại của Mỹ, thay đổi mạnh theo từng nhiệm kỳ tổng thống. Bước ngoặt này bắt đầu từ khi bà Ursula von der Leyen được bầu làm chủ tịch Ủy Ban Châu Âu vào năm 2019. Bà tuyên bố muốn xây dựng một tầm nhìn địa chiến lược cho EU. Về mặt tiền tệ, ông Josep Borrell, đại diện cấp cao của EU về đối ngoại và an ninh, đã nhấn mạnh vào năm 2021 rằng một trong những “điểm yếu” của Liên Âu là sự phụ thuộc vào đồng đô la và điều này khiến EU không thể có “tự chủ chiến lược”.

Căng thẳng hiện tại càng làm cho nhu cầu tự chủ đó trở nên cấp thiết. Việc xuất hiện thêm rào cản thương mại và sự phân mảnh trong thương mại toàn cầu, được thúc đẩy bởi chính sách bảo hộ của Mỹ, đặt ra thách thức trực tiếp đối với sự ổn định tài chính của Liên Âu.

Giải pháp số hóa ?

Bối cảnh này cho thấy một thực tế về mặt cấu trúc : hệ thống tài chính của khu vực đồng euro vẫn chưa thực sự tự chủ so với Hoa Kỳ, qua đó xác nhận sự bất cân xứng nêu trên. Theo học giả Benjamin J. Cohen, “tự chủ” thể hiện quyền lực nội bộ, là điều kiện tiên quyết để có gây ảnh hưởng ra bên ngoài (quyền lực đối ngoại).

Có hai định hướng chiến lược then chốt nhằm tăng cường khả năng tự chủ về tài chính và tiền tệ của khu vực đồng euro trước các sức ép từ bên ngoài.

Thứ nhất là sự phát triển của các đồng tiền kỹ thuật số do ngân hàng trung ương phát hành, mở ra triển vọng mới. Việc số hóa giúp đẩy nhanh và gia tăng tính hiệu quả trong giao dịch quốc tế, làm thay đổi cục diện cạnh tranh tiền tệ. Trong bối cảnh cạnh tranh với Mỹ, Trung Quốc đã phát hành đồng nhân dân tệ kỹ thuật số (e-CNY).

Khu vực đồng euro hiện cũng đã đạt được một số tiến bộ trong dự án phát triển đồng euro kỹ thuật số. Trong cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc, đồng euro kỹ thuật số trong tương lai có thể trở thành một công cụ mạnh mẽ để tăng cường khả năng tự chủ trước Hoa Kỳ. Việc số hóa giúp các hệ thống thanh toán quốc tế hiệu quả hơn bằng cách giảm chi phí và tăng tốc độ giao dịch. Điều này càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh Hoa Kỳ vẫn chưa thể hiện rõ ý định dẫn dắt quá trình định hình hệ thống tiền tệ kỹ thuật số toàn cầu trong tương lai.

Tầm quan trọng của liên minh thị trường tài chính

Chiến lược thứ hai nhằm tăng cường khả năng tự chủ của khu vực đồng euro là cải cách cấu trúc hệ thống tài chính châu Âu. Trong viễn cảnh này, việc phát triển một liên minh thực sự về thị trường tài chính là bước đi không thể tránh khỏi. Mục tiêu không chỉ là tạo điều kiện cho các nhà đầu tư quốc tế tiếp cận thị trường tài chính sâu rộng và thanh khoản hơn, mà điều quan trọng hơn là gia tăng cung cấp các tài sản an toàn được định giá bằng đồng euro.

Việc triển khai quỹ phục hồi Next Generation EU (NGEU) là một bước ngoặt trong hành trình này. Nó đánh dấu sự chuyển biến trong chính sách tài khóa của Liên Âu. Chiến lược này càng có ý nghĩa khi không có một đồng tiền quốc tế “quan trọng” nào từng nổi lên mà không đi kèm với một hệ thống tài chính phát triển mạnh. Thực tế này càng được khẳng định bởi vai trò trọng tâm của Hoa Kỳ trong mạng lưới tài chính toàn cầu.

Nguồn : The Conversation