Nguyễn Tiến Trung

Theo Tiengdan

Tiếp theo phần 1

II. Lý do thoái trào của phong trào dân chủ và xã hội dân sự

1. Yếu tố trong nước

Các cuộc biểu tình quy mô lớn chống lại đồng minh chính trị quan trọng nhất của cộng sản Việt Nam là Trung Cộng vào năm 2014 (giàn khoan HD 981) và năm 2018 (Luật Đặc khu), chống lại chính sách của Đảng Cộng sản (phát triển công nghiệp bất chấp hủy hoại môi trường như sự kiện Formosa và Luật An ninh mạng) đã khiến giới lãnh đạo cộng sản Việt Nam rất lo lắng. Do đó, họ đã mạnh tay đàn áp, bắt lãnh đạo những tổ chức xã hội dân sự như Hội Nhà Báo Độc Lập và Hội Anh Em Dân Chủ, cũng như bắt luôn cả những người đã ngừng hoạt động.

Cố Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Nguyễn Phú Trọng là một người bảo thủ và bảo vệ chế độ tới cùng. Tổng Bí thư Đảng Cộng sản hiện nay là ông Tô Lâm, người cả đời gắn bó với lực lượng công an, vốn là lực lượng chuyên đàn áp dân để bảo vệ chế độ, cho nên không khó hiểu khi Đảng Cộng sản đàn áp rất mạnh tay.

Cũng xin nhấn mạnh rằng đến thời điểm hiện tại, những người bạn đấu tranh cho dân chủ của tôi ở trong nước, hiện vẫn liên tục bị sách nhiễu, đàn áp, và phải tìm cách trốn qua Thái Lan để xin tị nạn chính trị.

Một lý do nữa là sau đại dịch Covid, nền kinh tế Việt Nam xấu đi, có nhiều hãng xưởng đóng cửa. Nhiều người bị mất việc. Cũng như ở Trung Quốc, tăng trưởng GDP thực tế không như những gì mà Đảng Cộng sản Việt Nam công bố. Với áp lực kinh tế suy giảm và thất nghiệp cao, chắc chắn Đảng Cộng sản cũng lo lắng về việc người dân phản kháng. Họ không muốn có những lãnh đạo phong trào dân chủ ở trong nước để có thể dẫn dắt người dân đấu tranh, phản kháng chế độ. Điều đó cũng có thể giải thích cho việc bắt bớ cả những người đã ngừng hoạt động.

2. Yếu tố nước ngoài

Bộ Ngoại giao Mỹ hiện đã chuyển hướng, không còn quan tâm nhiều về vấn đề nhân quyền. Trong diễn văn nhậm chức của Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 20/1/2025 hoàn toàn không có một chữ nào nhắc đến nhân quyền. Bản thân tôi khi viết email báo cáo về các vi phạm nhân quyền của Đảng Cộng sản Việt Nam cho Đại sứ quán Mỹ tại Việt Nam đã không còn thấy các nhân viên ngoại giao phụ trách nhân quyền hồi âm nữa.

Cả chính quyền Biden và Trump đều muốn quan hệ gần gũi hơn với cộng sản Việt Nam để chống lại ảnh hưởng của Trung Cộng ở biển Đông và khu vực Đông Nam Á. Việt Nam cũng được đánh giá là có trữ lượng đất hiếm lớn, chỉ sau Trung Quốc và Nga. Do đó, chính phủ Mỹ cần nguồn khoáng sản này để tránh phụ thuộc vào Trung Quốc.

Việc chính quyền Trump đóng của đài VOA và RFA đã giáng thêm một đòn chí tử vào phong trào dân chủ vì không còn hệ thống truyền thông để đấu tranh chống lại mạng lưới tuyên truyền dày đặc của cộng sản. Ngoại trừ đài BBC còn đưa tin một chút về nhân quyền Việt Nam, hiện không còn đài lớn nào ở hải ngoại đưa tin về chủ đề này nữa. Người dân Việt Nam càng dễ bị ảnh hưởng bởi tin giả và các thông tin do Trung Cộng và Nga cung cấp. Trên các trang mạng xã hội, không khó để thấy rất nhiều luồng ý kiến ủng hộ Nga xâm lược Ukraine.

Trước đây, người đấu tranh dân chủ và bảo vệ nhân quyền ở Việt Nam luôn biết rằng, nếu họ bị bắt giữ thì Mỹ sẽ lên tiếng bảo vệ cho họ, vận động để họ sớm được tự do, hoặc có thể đón nhận họ tới tị nạn. Giờ đây, khi chính quyền Mỹ không cho đài VOA và RFA hoạt động để đưa tin nhân quyền, không lên tiếng cho những tù nhân lương tâm, không tiếp nhận tị nạn, thì chắc chắn những người muốn đấu tranh dân chủ sẽ đắn đo hơn rất nhiều khi quyết định tham gia đấu tranh.

Biết được điều này nên chính quyền Cộng sản Việt Nam tiếp tục chính sách “ngoại giao cây tre” để “đu dây” giữa Trung Cộng và Mỹ. Họ tận dụng quan hệ tốt với Mỹ để tiếp tục đàn áp phong trào dân chủ. Họ không ngại chính phủ Mỹ đặt vấn đề nhân quyền như là điều kiện để có quan hệ tốt với Mỹ nữa.

Dù vậy, các Đại sứ quán các nước châu Âu như Đức, Anh, Hà Lan, và Úc vẫn kiên trì lên tiếng về vấn đề nhân quyền ở Việt Nam. Các dân biểu Mỹ như Derek Trần ở Mỹ vẫn lên tiếng bảo vệ người Việt tị nạn và nhận đỡ đầu cho các tù nhân lương tâm như Lê Hữu Minh Tuấn tại Hạ Viện Mỹ. Đó là các điểm sáng trong sự hỗ trợ quốc tế cho vấn đề nhân quyền ở Việt Nam.

III. Đảng Cộng sản chiếm ưu thế so với phong trào dân chủ và xã hội dân sự

1. Sự khôn khéo của Đảng Cộng sản Việt Nam

Sau các cuộc biểu tình lớn vào những năm 2014 (giàn khoan HD 981), 2016 (chống Formosa), và 2018 (chống Luật Đặc khu), Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhận ra tâm thức cảnh giác và chống Trung Quốc rất mạnh của người dân Việt Nam. Ngay năm 2014 họ đã cương quyết chống lại việc hạ đặt giàn khoan HD 981 của Trung Cộng. Họ cũng đã nhanh chóng cải tạo Bãi Thuyền Chài có đường băng dài 3 km để có thể tiếp nhận máy bay cỡ lớn, tăng sức mạnh phòng thủ cho Việt Nam trên biển Đông và quần đảo Trường Sa. Họ cũng đã hỏi mua máy bay vận tải quân sự C-130 và máy bay chiến đấu F-16 của Mỹ, trong khi không mua các vũ khí của Trung Quốc.

Dù ngoài miệng vẫn tuyên bố hữu hảo với Trung Quốc, đón tiếp Tập Cận Bình vào ngày 14/4/2025 với những nghi thức ngoại giao trang trọng nhất như bắn 21 phát đại bác, trên thực tế, cộng sản Việt Nam rất cứng rắn về mặt hành động với Trung Cộng như đã phân tích ở trên. Do đó, họ đã giành lấy ngọn cờ “chống Tàu” từ phong trào dân chủ và làm an lòng dân trong việc chống lại sự ảnh hưởng của Trung Cộng.

Ngay sau khi lên làm Tổng Bí thư hồi tháng 8/2024, ngay lập tức ông Tô Lâm đã tiến hành tinh giản bộ máy hành chính, giảm số tỉnh thành từ 63 xuống còn 34, nêu cao khẩu hiệu “kỷ nguyên vươn mình”. Việc này làm tăng niềm tin của người dân vào việc cải cách, chống tham nhũng. Thực tế là Đảng Cộng sản cũng đã giành lấy ngọn cờ “chống tham nhũng”, “cải cách” từ phong trào dân chủ.

2. Phong trào dân chủ Việt Nam lạc lối

Từ năm 2016, phong trào dân chủ Việt Nam lạc lối, với đa số những người đấu tranh dân chủ ủng hộ Tổng thống Mỹ Donald Trump. Họ hy vọng rằng ông Trump sẽ tiêu diệt được Trung Cộng, và như thế thì phong trào dân chủ mới có cơ hội thắng được Đảng Cộng sản Việt Nam.

Đến năm 2020, phong trào dân chủ Việt Nam lại một lần nữa lạc lối khi chuyển hướng sang việc chỉ trích nền dân chủ Mỹ vì có “gian lận bầu cử”, phê phán các chính sách của Tổng thống Biden.

Hiện nay, hầu hết, nếu không muốn nói là tất cả các tổ chức, hội nhóm đấu tranh dân chủ cho Việt Nam từ trong nước đến hải ngoại đều bị phân hóa, chia rẽ giữa hai nhóm “chống Trump” và “ủng hộ Trump”. Phong trào dân chủ Việt Nam đã yếu lại càng thêm yếu. Đến giờ này khó có thể nói là có một phong trào dân chủ công khai ở trong nước.

Tóm lại, Đảng Cộng sản Việt Nam đã khôn khéo giành được ngọn cờ “chống Tàu” và “cải cách”, còn phong trào dân chủ Việt Nam lại chia rẽ và lạc lối trong hướng đi, khiến công cuộc dân chủ hóa Việt Nam ở thời điểm hiện tại vô cùng khó khăn và phong trào dân chủ Việt Nam không còn sức hấp dẫn với quần chúng.

IV. Các giải pháp cho phong trào dân chủ Việt Nam

Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Tô Lâm chỉ nêu ra được vấn đề “cải cách”, “vươn mình”, nhưng vẫn không thể chấp nhận “báo chí tự do”, “tòa án độc lập”, hay “giáo dục khai phóng”. Nói cách khác, Tô Lâm và Đảng Cộng sản vẫn không thể chấp nhận “ngọn cờ dân chủ”. Không thể phát triển khoa học công nghệ khi người dân không có tự do tư tưởng, tự do học thuật. Cũng không thể khiến người dân yên tâm bỏ tiền ra đầu tư làm ăn, đem lại lợi ích cho nền kinh tế khi tòa án không độc lập và tài sản của dân có thể bị tước đoạt bất cứ lúc nào.

Chúng ta đã thấy hiện tượng này xảy ra ở Trung Quốc. Ở Việt Nam cũng thế. Giới quan chức và doanh nhân có quan hệ với chính quyền khi có tiền thì đều thủ sẵn quốc tịch nước ngoài (thường là Mỹ, châu Âu, Canada, Úc), hoặc họ đi định cư ở nước ngoài sau khi đã vơ vét được nhiều tài sản.

Chắc chắn rằng với “kỷ nguyên vươn mình” của ông Tô Lâm thì người dân Việt Nam vẫn sẽ tiếp tục bị cướp đất, vẫn sẽ phải chịu đựng những án oan và bất công xã hội, và đó là ngọn cờ dân chủ mà phong trào dân chủ Việt Nam phải giành lấy.

Trong hoàn cảnh quốc tế và trong nước bất lợi như hiện tại, các tổ chức đấu tranh dân chủ ở Việt Nam cần phát triển lực lượng dân chủ một cách âm thầm, các thành viên trong nước cần nắm vững các nguyên tắc và kỹ năng bảo mật, cũng như được đào tạo tốt. Như thế để khi thời cơ đến thì sẽ có lực lượng lãnh đạo đứng ra để dẫn dắt người dân.

Các tổ chức dân chủ dù có đường lối, chủ thuyết khác nhau nhưng cần thống nhất ở mục tiêu quan trọng nhất là bản Hiến pháp dân chủ, rồi sau đó là bảo vệ bản Hiến pháp đó.

Các tổ chức xã hội dân sự dù có đăng ký hay không vẫn cần cố gắng duy trì hoạt động. Thực tế là ở Việt Nam vẫn có nhiều tổ chức xã hội dân sự không đăng ký như các hội đồng hương, hội các tài xế, hội cựu học sinh, … Chắc chắn rằng an ninh cộng sản Việt Nam không thể nào theo dõi và có cớ bắt bớ được hết.

Giờ đây, khi đài VOA và RFA bị chính quyền Trump tìm cách đóng cửa thì mặt trận truyền thông, thông tin càng quan trọng. Các tổ chức dân chủ cần thích nghi với tình hình mới, cho ra những sản phẩm truyền thông tốt để đưa thông tin trung thực và hấp dẫn đến được đông đảo người dân, đặc biệt là qua YouTube và podcast. Cộng đồng người Việt ở hải ngoại, nhất là ở châu Âu, cần vận động để các đài, báo quốc gia có thêm ban tiếng Việt.

Các biến động chính trị quốc tế luôn ảnh hưởng đến tiến trình chính trị Việt Nam như đã thấy qua thế chiến II hoặc sự sụp đổ của Liên Xô. Do đó, phong trào dân chủ Việt Nam cũng cần liên kết và hòa chung vào phong trào dân chủ toàn thế giới để tận dụng nguồn lực toàn cầu. Có rất nhiều khóa học về hoạt động dân chủ, nhân quyền và xã hội dân sự ở Mỹ. Có những tổ chức đấu tranh dân chủ toàn cầu như Đại hội Tự do Thế giới (World Liberty Congress – WLC). WLC là nơi mà các lãnh đạo dân chủ có thể tham gia và được huấn luyện, chia sẻ kinh nghiệm, cũng như tham gia vào các sự kiện lớn về dân chủ trên thế giới để có thể mở rộng mạng lưới quan hệ. Có thể nói đó là cách nhanh nhất để các nhà hoạt động dân chủ Việt Nam có thể học hỏi và phát triển.

V. Kết luận

Dù hiện tại tình hình rất bi quan nhưng thật ra vẫn có những điểm sáng. Thứ nhất, vẫn còn ít nhất một nửa nước Mỹ không chấp nhận các chính sách của chính quyền Trump gây hại đến phong trào dân chủ toàn cầu như đóng cửa USAID, VOA, RFA. Thứ hai, người dân Canada và Úc đã phản ứng rất mạnh mẽ với những lãnh đạo chính trị học theo chủ trương dân túy cực hữu của Trump bằng cách tiếp tục bầu cho các đảng chủ trương chống lại đường lối của Trump như đảng Tự Do (Liberal Party) ở Canada và đảng Lao động (Labor Party) ở Úc. Các đảng theo đường lối tự do thắng cử là điều rất đáng khích lệ khi làn sóng dân túy cực hữu đã thắng thế ở các nước dân chủ tiên tiến lâu đời, như đã xảy ra ở Hà Lan, Ý, Áo, và cả ở Đức, Pháp.

Còn trong nước, với việc kinh tế khó khăn từ sau đại dịch Covid-19, rồi đến việc chính quyền Trump áp thuế nhập khẩu, Trung Cộng lại tiếp tục thách thức chủ quyền Việt Nam ở Trường Sa bằng cách giăng cờ trên đá Hoài Ân, chắc chắn rằng Đảng Cộng sản gặp không ít khó khăn trong việc bảo đảm an sinh xã hội và trấn an người dân về mối đe dọa của Trung Cộng. Thêm vào đó, việc tinh giản biên chế lại đụng chạm rất nhiều đến quyền lợi các đảng viên cộng sản bị gạt ra. Mâu thuẫn ngay trong chính nội bộ Đảng Cộng sản cũng có thể tạo ra những diễn biến bất ngờ.

Do đó, phong trào dân chủ và xã hội dân sự trong nước cần tiếp tục kiên trì phát triển lực lượng dân chủ, sẵn sàng đón nhận những thời cơ sắp đến. Nói cách khác, phong trào dân chủ và xã hội dân sự cần có tầm nhìn vượt qua các nhiệm kỳ 4 năm của Tổng thống Mỹ hoặc của bất kỳ một lãnh đạo chính trị quốc tế nào. Có như vậy thì phong trào dân chủ và xã hội dân sự mới đủ sức dẫn dắt dân tộc Việt Nam xây dựng và bảo vệ chế độ dân chủ.

Sau nửa thế kỷ, 30/4/1975 — 30/4/2025, những người trưởng thành dưới chế độ Việt Nam Cộng Hòa đã lần lượt ra đi gần hết. Có rất ít những người thuộc thế hệ thứ hai ở hải ngoại quan tâm đến tình hình nhân quyền và dân chủ ở Việt Nam. Trách nhiệm lãnh đạo và hỗ trợ cho phong trào dân chủ trong nước sẽ phụ thuộc rất nhiều vào các lãnh đạo dân chủ và xã hội dân sự trẻ tuổi mới đi tị nạn ở nước ngoài như Nguyễn Anh Tuấn (Canada), Nguyễn Hồ Nhật Thành (Canada), luật sư Nguyễn Văn Đài (Đức) … cũng như các lãnh đạo đang sống ở nước ngoài như Trịnh Hữu Long ở Đài Loan.

Việc họ ở ngoài Việt Nam cũng sẽ giúp cho phong trào dân chủ khó bị dập tắt hơn. Thế hệ những người hoạt động dân chủ trẻ này am hiểu tình hình Việt Nam, thông thạo ngoại ngữ, và sẽ đóng vai trò quan trọng trong công cuộc dân chủ hóa Việt Nam trong tương lai.