Nguyễn Tiến Trung

Theo Tiengdan

Lời giới thiệu: Nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày 30/4/1975 — 30/4/2025, cuối tuần trước tại thành phố Stuttgart, Đức quốc, Diễn đàn Việt Nam 21 có tổ chức buổi hội luận với chủ đề: “50 năm Việt Nam dưới chế độ Cộng sản: Nhìn lại quá khứ và hướng tới tương lai”. Nhà hoạt động Nguyễn Tiến Trung là một trong các diễn giả, đã có có bài phát biểu với chủ đề: “Nhìn lại phong trào dân chủ Việt Nam, thách thức và triển vọng sau nửa thế kỷ”.

Nội dung phát biểu gồm các phần chính: Điểm lại lịch sử phát triển của xã hội dân sự và phong trào dân chủ ở Việt Nam; lý do thoái trào của xã hội dân sự và phong trào dân chủ ở Việt Nam trong những năm gần đây. Ngoài ra, tác giả còn nêu lên những điểm mạnh, điểm yếu của đảng Cộng sản Việt Nam và của phong trào dân chủ, cũng như một số giải pháp cho những người Việt trong và ngoài nước có thể thực hiện, để người dân trong nước sớm có được tự do, dân chủ.

I. Lịch sử phát triển của xã hội dân sự và phong trào dân chủ 1975—2025

Các tổ chức xã hội dân sự ở Việt Nam là các tổ chức phi chính phủ. Họ thường tập trung vào các quyền kinh tế – xã hội và phát triển con người. Để hoạt động chính danh thì các tổ chức xã hội dân sự ở Việt Nam phải đăng ký với một tổ chức chính trị – xã hội của nhà nước là Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Vietnam Union of Science and Technology Associations – VUSTA). Các tổ chức xã hội dân sự này tự tổ chức hoạt động và tự lo kinh phí mà không có sự can thiệp của nhà nước.

Dĩ nhiên, dưới chế độ toàn trị thì công an vẫn luôn để mắt tới các tổ chức xã hội dân sự để bảo đảm các tổ chức này không lấn sân sang vấn đề chính trị hay dân chủ.

Phong trào dân chủ bao gồm cá nhân, các hội và các đảng phái chính trị, thường tập trung vào các quyền dân sự – chính trị và cải cách dân chủ. Họ hoạt động không đăng ký và cũng tự hoạt động theo đường lối của riêng họ và tự tìm kiếm nguồn tài chính. Dĩ nhiên, họ không phụ thuộc vào nhà nước và không chấp nhận ảnh hưởng của nhà nước cộng sản.

Có thể chia sự phát triển của phong trào dân chủ ra làm ba làn sóng.

1. Làn sóng thứ nhất: Từ sau năm 1975 tới cuối thập niên 1990

Năm 1975, sau khi Việt Nam Cộng Hòa thất thủ, nhiều chính trị gia, quân nhân, trí thức và tôn giáo bị đưa vào các trại cải tạo. Song song đó, do chính quyền cộng sản mở chiến dịch đánh tư sản, cải tạo công thương, rồi chiến tranh với Khmer Đỏ và Trung Cộng đã khiến cả nước thiếu thốn và đói kém, từ đó dẫn đến làn sóng tị nạn khổng lồ.

Đảng Cộng sản Việt Nam muốn khống chế các tổ chức tôn giáo độc lập của miền Nam. Các chức sắc tôn giáo của các giáo hội như Công giáo, Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất, Cao Đài, Hòa Hảo, Tin Lành v.v… bị đàn áp nặng nề. Có thể kể tên của một số nhân vật như Hòa thượng Thích Huyền Quang, Thích Quảng Độ, Giám mục Nguyễn Kim Điền, Linh mục Chân Tín, Lê Quang Liêm …

Các sĩ quan quân đội Việt Nam Cộng Hòa cũng tích cực thành lập các tổ chức chống Cộng để thiết lập chế độ dân chủ. Đặc điểm của công cuộc đấu tranh do các sĩ quan khởi xướng ở thời kỳ đầu này là có khuynh hướng bạo động. Ví dụ như Mặt trận Quốc gia Thống nhất Giải phóng Việt Nam được thành lập năm 1981 ở Thái Lan, thường được gọi là “Mặt trận Hoàng Cơ Minh”. Đó cũng là tiền thân của đảng Việt Tân (Việt Nam Canh tân Cách mạng Đảng) nhưng đảng Việt Tân hiện nay đi theo đường lối bất bạo động.

Sau khi Liên Xô sụp đổ năm 1991, một số trí thức Việt Nam Cộng Hòa tới Campuchia để thành lập đảng đối lập và đưa người về trong nước. Tiêu biểu có bác sĩ Nguyễn Xuân Ngãi và kỹ sư Nguyễn Sĩ Bình đã thành lập đảng Nhân Dân Hành Động. Cho đến nay, bác sĩ Nguyễn Xuân Ngãi vẫn âm thầm hoạt động để tiếp tục sự nghiệp dân chủ hóa đất nước.

Cuối thập niên 1980, một số sinh viên đại học Bách Khoa TP.HCM đã tổ chức truyền bá các tài liệu đòi tự do tư tưởng, dân chủ hóa giáo dục. Phong trào này đã bị công an đàn áp. Năm 1990, bác sĩ Nguyễn Đan Quế bị bắt và bị kết án 20 năm tù vì kêu gọi đa nguyên, đa đảng.

Đặc biệt, trong thời kỳ này có nhiều lời kêu gọi đa nguyên và dân chủ hóa từ các đảng viên Cộng sản cao cấp, lão thành, như các ông Trần Xuân Bách, Bùi Tín, Hoàng Minh Chính, Trần Độ, … Sau này, năm 2006, tôi đã làm việc với Giáo sư Hoàng Minh Chính để phục hoạt đảng Dân Chủ Việt Nam.

2. Làn sóng thứ hai: Internet và Blog đầu những năm 2000

Năm 1997, internet vào Việt Nam. Đến đầu những năm 2000 thì internet đã phổ biến tại Việt Nam. Sau đó, mạng xã hội Yahoo! 360⁰ bùng nổ ở Việt Nam, cho phép người dùng viết blog, đăng ảnh, kết bạn, bình luận, v.v…

Nhiều nhân sĩ trí thức đã tận dụng internet để thành lập các diễn đàn, website, … để truyền bá kiến thức dân chủ và kêu gọi dân chủ hóa. Tiêu biểu có nhà văn Phạm Thị Hoài ở Đức với Diễn đàn Talawas, Câu Lạc Bộ Dân Chủ với Điện Thư, các trí thức trong và ngoài nước với trang Bauxite Việt Nam.

Những người đấu tranh dân chủ đã tận dụng nền tảng Yahoo! 360⁰ để truyền bá tư tưởng dân chủ, phê phán chế độ cộng sản độc tài. Câu lạc bộ Nhà báo Tự do, đứng đầu là anh Nguyễn Văn Hải (Điếu Cày), đã cùng với tôi hoạt động mạnh trong thời gian này, khoảng năm 2006-2008. Nhà báo nổi tiếng Trương Huy San (Osin Huy Đức) cũng xuất hiện vào khoảng thời gian này. Những người hoạt động tập trung vào các chủ đề như tham nhũng, dân oan bị chính quyền cướp đất, và cải cách dân chủ.

Ngày 8/5/2006, tôi đã thành lập Tập Hợp Thanh Niên Dân Chủ tại Pháp. Cũng trong năm 2006, Giáo sư Hoàng Minh Chính, nhà nghiên cứu Hán Nôm Trần Khuê, bác sĩ Nguyễn Xuân Ngãi, kỹ sư Nguyễn Sĩ Bình, và tôi, đã phục hoạt đảng Dân Chủ Việt Nam.

Cũng trong thời điểm 2006, Khối 8406, đảng Thăng Tiến Việt Nam được thành lập. Có thể nói năm 2006 là một năm cao trào với nhiều tổ chức, đoàn thể dân chủ ra đời.

Tất nhiên, công an đã nhanh chóng đàn áp. Năm 2007, luật sư Lê Thị Công Nhân và Nguyễn Văn Đài bị bắt. Năm 2008, Câu Lạc Bộ Nhà Báo Tự Do bị đàn áp. Anh Nguyễn Văn Hải (Điếu Cày), chị Tạ Phong Tần, anh Phan Thanh Hải bị bắt. Sau đó, đến năm 2009 thì luật sư Lê Công Định, doanh nhân Trần Huỳnh Duy Thức, doanh nhân Lê Thăng Long, và tôi (Nguyễn Tiến Trung) cũng bị bắt. Các sự kiện này đánh dấu sự kết thúc của làn sóng dân chủ hóa thứ hai.

3. Làn sóng thứ ba: Từ truyền thông xã hội đến xuống đường, giai đoạn 2011—2018

Từ năm 2005 đến năm 2018 liên tục có căng thẳng giữa Việt Nam và Trung Quốc trên biển Đông. Ngư dân Việt Nam bị hải cảnh Trung Quốc đánh đập, tàu thuyền liên tục bị đâm chìm. Đỉnh điểm là sự kiện giàn khoan Hải Dương 981 (HD 981) vào năm 2014. Nhiều người dân Việt Nam đã liên tục biểu tình, nhất là khoảng tháng 5/2014. Lúc này, phong trào dân chủ Việt Nam đã nêu cao khẩu hiệu chống Trung Cộng, chẳng hạn như nhóm NoU, và tố cáo Đảng Cộng sản Việt Nam bán nước cho Tàu.

Chính phủ cộng sản Việt Nam, trước sự sôi sục của người dân, đã liên tục đấu tranh với đội tàu của Trung Quốc và buộc Trung Cộng phải rút giàn khoan HD 981 ra khỏi vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam vào tháng 7/2014. Họ cũng đã tiếp Đại tướng Martin Dempsey, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng liên quân của Hoa Kỳ ngay sau đó, vào tháng 10 năm 2014, như một tín hiệu gửi tới Trung Cộng và trấn an người dân Việt Nam.

Tháng 5 năm 2016, thảm họa môi trường Formosa một lần nữa khiến đông đảo người dân xuống đường biểu tình để đòi hỏi trách nhiệm giải trình của chính quyền và yêu cầu bồi thường từ Formosa. Phong trào dân chủ Việt Nam đã nắm lấy ngọn cờ bảo vệ môi trường, bảo vệ dân sinh, khiến nhà cầm quyền phải đàn áp. Một số nhà hoạt động bị bắt như bạn tôi, Hoàng Đức Bình, bị tuyên án 14 năm tù.

Một điều đáng ghi nhận là nhiều người dân bức xúc tham gia biểu tình phản đối giàn khoan HD-981 và Formosa đã trở thành những người hoạt động dân chủ sau đó.

Vào tháng 6 năm 2018, người dân Việt Nam tiếp tục xuống đường biểu tình để phản đối Luật Đặc khu và Luật An ninh mạng. Người dân lo lắng điều khoản cho nước ngoài thuê đất lên tới 99 năm và các đặc khu sẽ bị mất chủ quyền vào tay Trung Quốc. Còn luật An ninh mạng thì tiếp tục siết chặt quyền biểu đạt ý kiến, tự do ngôn luận của người dân trên không gian mạng. Đây có thể nói là các cuộc biểu tình lớn nhất, phản đối chính quyền cộng sản Việt Nam trong thời hiện đại.

Ở Bình Thuận, đặc biệt là ở Phan Thiết và Phan Rí, người dân đã đụng độ bạo lực với chính quyền, ném đá, đánh bom xăng, đốt xe công vụ, thậm chí chiếm trụ sở chính quyền trong một khoảng thời gian. Đáp lại, chính quyền đã đàn áp mạnh tay trên diện rộng. Hàng trăm người đã bị bắt giữ trên cả nước. Người biểu tình cũng bị đánh đập, trấn áp bằng hơi cay, vòi rồng.

Trước sự phản kháng dữ dội của người dân, chính quyền cộng sản Việt Nam đã phải rút lại dự luật Đặc khu. Tuy nhiên, họ vẫn thông qua luật An ninh mạng.

Sự kiện biểu tình chống luật Đặc khu và luật An ninh mạng đã khiến chính quyền cộng sản Việt Nam lo lắng về việc mất kiểm soát tình hình. Từ đó, họ đã tăng cường đàn áp. Phong trào dân chủ và xã hội dân sự ở Việt Nam bắt đầu thoái trào.

4. Sự thoái trào của phong trào dân chủ và xã hội dân sự từ năm 2018 đến nay

Theo Project 88, trong năm 2018, có 148 người hoạt động bị bắt giữ, gần bằng con số tổng cộng 166 người bị bắt giữ trong 15 năm trước đó, từ năm 2003 tới năm 2017. Từ năm 2018 đến nay, khoảng 7 năm, số vụ bắt giữ gần gấp đôi tổng số vụ bắt giữ trong 15 năm trước đó.

Có thể kể ra những vụ án lớn đàn áp dân chủ như phiên tòa xử sáu thành viên của Hội Anh Em Dân Chủ do luật sư Nguyễn Văn Đài đứng đầu vào năm 2018, ba thành viên lãnh đạo của Hội Nhà Báo Độc Lập là Phạm Chí Dũng, Nguyễn Tường Thụy và Lê Hữu Minh Tuấn, vào năm 2021.

Giới hoạt động xã hội dân sự có đăng ký cũng bị nhắm tới. Một loạt các nhà hoạt động bảo vệ môi trường nổi tiếng như Đặng Đình Bách (bị bắt tháng 6/2021), Ngụy Thị Khanh (tháng 2/2022) Hoàng Thị Minh Hồng (tháng 5/2023), Ngô Thị Tố Nhiên (tháng 9/2023), … Những vụ bắt giữ này gây kinh ngạc vì những nhà hoạt động bảo vệ môi trường không hề có phát ngôn hay quan điểm về chính trị hay dân chủ.

Một điểm gây ngạc nhiên khác là chính quyền cộng sản Việt Nam bắt giữ cả những người đấu tranh dân chủ nhưng đã ngừng hoạt động được vài năm, tiêu biểu là những người như anh Trần Văn Bang, Bùi Tuấn Lâm, Trương Văn Dũng, Nguyễn Lân Thắng, … đều vào năm 2022.

Việc “truy cùng diệt tận“ này đã khiến phong trào dân chủ hầu như bị tan rã hoàn toàn. Hiện tại, những người hoạt động mạnh mẽ nhất hoặc là ở tù, hoặc là đã phải đi tị nạn. Số người còn lên tiếng yêu cầu cải cách dân chủ ở trong nước rất ít, hầu như chỉ là những người lớn tuổi và có liên hệ mật thiết với chế độ, tiêu biểu là tiến sĩ Nguyễn Quang A, một con chim đầu đàn của phong trào dân chủ Việt Nam hiện tại. Dĩ nhiên, không ai có thể nói trước tiến sĩ Nguyễn Quang A còn tiếp tục được an toàn trong tương lai hay không.

Song song đó, với việc các lãnh đạo các tổ chức xã hội dân sự hàng đầu bị bắt vì lý do “trốn thuế“, các tổ chức còn lại hầu như không còn hoạt động, hoặc giải thể. Một số lãnh đạo các tổ chức xã hội dân sự phải tạm lánh ra nước ngoài. Có thể nói là phong trào xã hội dân sự cũng đã bị dập tắt.

(Còn tiếp)