Theo Tiengdan
Bị can không buộc phải tham gia hoạt động thực nghiệm điều tra
Lâu nay trong nhiều vụ án cướp-giết-hiếp, để làm rõ các tình tiết có ý nghĩa đối với vụ án, cơ quan điều tra thường tiến hành hoạt động thực nghiệm điều tra.
Khi ấy bị can sẽ được cho thực hiện lại các thao tác diễn biến hành vi như đã khai báo khi lấy cung, quá trình đó sẽ chụp lại bản ảnh và ghi chép lại thành biên bản thực nghiệm, những tài liệu đó được đưa vào hồ sơ trở thành căn cứ để giải quyết vụ án.
Hoạt động thực nghiệm như thế được thực hiện phổ biến lâu nay và mọi người đều xem là bình thường, nhưng là một luật sư hình sự lâu năm đã dành nhiều thời gian nghiền ngẫm về các vụ án kêu oan, tôi muốn chỉ ra rằng các nghi can hình sự không bắt buộc phải tham gia hoạt động thực nghiệm điều tra, các bị can cần được giải thích rõ về ý nghĩa của hoạt động này để quyết định tham gia một cách tự nguyện.
Hiểu sai về quyền và nghĩa vụ
Trong vụ án Bưu điện Cầu Voi, bị can Hồ Duy Hải sau khi khai báo đã được cho tiến hành thực nghiệm, Hải đã thực hiện các thao tác, quá trình thực nghiệm đã được chụp lại thành bản ảnh và ghi chép thành biên bản, những tài liệu đó trở thành cơ sở căn cứ để kết tội.
Cũng giống như vụ án của ông Hàn Đức Long đã được minh oan trước kia, quá trình điều tra ông Long cũng khai báo nhận tội và được cho tiến hành thực nghiệm diễn lại các thao tác hành vi gây án và điều đó trở thành cơ sở căn cứ kết án.
Câu hỏi đặt ra là các bị can như ông Hàn Đức Long hay Hồ Duy Hải có hiểu được hệ quả của việc tham gia vào hoạt động này, họ có biết rằng kết quả của hoạt động thực nghiệm điều tra sẽ được sử dụng làm bằng chứng để kết tội mình?
Tìm hiểu thì được biết, Bộ luật tố tụng hình sự quy định về hoạt động thực nghiệm điều tra, trong đó đã đưa ra quy định có tính chất tùy nghi rằng trong trường hợp cần thiết bị can cũng có thể tham gia thực nghiệm điều tra.
Cụ thể, tại Khoản 3, Điều 204 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 quy định như sau:
“Điều tra viên chủ trì tiến hành thực nghiệm điều tra và việc thực nghiệm điều tra phải có người chứng kiến. Khi tiến hành thực nghiệm điều tra, Cơ quan điều tra có thể mời người có chuyên môn tham gia. Trường hợp cần thiết, người bị tạm giữ, bị can, người bào chữa, bị hại, người làm chứng có thể tham gia”.
Trước đây, Bộ luật tố tụng hình sự cũ năm 2003 cũng quy định tương tự như sau: “Khi tiến hành thực nghiệm điều tra, phải có người chứng kiến. Trong trường hợp cần thiết, người bị tạm giữ, bị can, người bị hại, người làm chứng cũng có thể tham gia”.
Với cách quy định tùy nghi như vậy thì có thể hiểu bị can không bị bắt buộc phải tham gia và việc thực nghiệm điều tra được thực hiện với vai trò chính bởi những người khác.
Như thế mới đúng và phù hợp với tinh thần các nội dung điều khoản khác của luật, ví như có nội dung rằng trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan điều tra, còn bị can có quyền nhưng không buộc phải chứng minh là mình vô tội.
Hoặc một nội dung điều khoản khác đó là bị can được quyền trình bày lời khai, theo đó khai báo là quyền chứ không phải nghĩa vụ, nhưng lâu nay rất nhiều bị can lầm tưởng rằng buộc phải khai báo như là một nghĩa vụ.
Việc trình bày lời khai hay tham gia thực nghiệm điều tra đều là những hoạt động diễn ra trong quá trình tố tụng, đều cần đến ý chí của bị can, nếu thực hiện do bị ép buộc thì vi phạm vào nội dung rằng nghiêm cấm mọi hình thức truy bức, nhục hình.
Bản chất điều luật là như vậy, song thực tế lâu nay có thể hình dung nhiều bị can đã tham gia một cách không tự nguyện vào hoạt động thực nghiệm điều tra để tạo lập cơ sở căn cứ kết tội chính mình.
Điều này có nguyên nhân ở việc một người lần đầu bị bắt giữ khởi tố hình sự hầu như sẽ không hiểu được về các quy trình thủ tục tố tụng.
Mặc dù Bộ luật tố tụng hình sự cũng có quy định về trách nhiệm giải thích quyền và nghĩa vụ cho bị can, trách nhiệm đó lại được giao cho điều tra viên chứ không trao cho luật sư bào chữa.
Việc giải thích quyền và nghĩa vụ trước mỗi buổi lấy cung thường chỉ thấy điều tra viên đọc nội dung điều luật về quyền và nghĩa vụ của bị can mà hầu như không có giải thích gì thêm.
Điều đó đã không giúp các bị can thoát khỏi bức màn phủ bóng thiếu vắng kiến thức biểu biết về các quyền và nghĩa vụ của mình.
Thiết nghĩ giới tư pháp và cộng đồng xã hội cần quan tâm tìm hiểu và phổ biến kiến thức pháp lý để mọi người hiểu rõ là bị can không bắt buộc phải tham gia vào hoạt động thực nghiệm.
Về phía các cơ quan tiến hành tố tụng thì cũng cần điều chỉnh, theo đó việc thực nghiệm điều tra cần nhờ người bên ngoài thực hiện, từ đó đưa ra các nhận định đánh giá về vụ án, thay vì yêu cầu trực tiếp bị can thực hiện.
Ngoài ra chứng cứ buộc tội cần dựa vào các nhân chứng, vật chứng có tính khách quan thay vì phụ thuộc vào những lời khai của bị can và kết quả của hoạt động thực nghiệm điều tra do chính họ thực hiện, điều mà có thể sẽ dẫn tới những vụ án như của ông Hàn Đức Long hay Hồ Duy Hải.
TinHoaThinhĐon 