Phan Minh

Theo RFI

Cuộc nổi loạn bất thành của tổ chức bán quân sự Nga Wagner hôm 24/06/2023 khiến giới chuyên gia đặt câu hỏi về tương lai của nhóm lính đánh thuê cũng như lãnh đạo của Wagner, ông Evguéni Prigojine. Tuần báo Pháp L’Express ngày 25/06 có bài phỏng vấn chuyên gia người Anh Sergey Radchenko, nhà nghiên cứu tại trung tâm Henry Kissinger và giáo sư tại đại học Johns Hopkins, chuyên gia về Chiến tranh Lạnh. Ông cũng là một trong những chuyên gia về các cuộc đảo chính ở Nga. RFI xin giới thiệu.

Trả lời L’Express, ông Radchenko phân tích động cơ và hậu quả của âm mưu nổi loạn đáng kinh ngạc của Prigojine. Theo ông Radchenko, sự kiện này càng làm suy yếu quyền lực của Vladimir Putin. Nhưng vẫn còn phải theo dõi xem liệu chế độ này sẽ tiếp tục suy tàn cho đến khi sụp đổ như hồi năm 1991 hoặc 1917, hay liệu tổng thống Putin sẽ chọn một « kịch bản Kirov » và tiến hành một cuộc thanh trừng kiểu Stalin để củng cố quyền lực trong nội bộ. Đối với Prigojine, Sergey Radchenko cho rằng nhân vật này « không còn tồn tại được lâu » khi không có nguồn lực quân sự ở Belarus. 

Theo quan điểm của ông, sự chấm dứt của cuộc nổi loạn đáng kính ngạc của Prigojine tượng trưng cho một chiến thắng dễ dàng của Putin. Tại sao lại thế ? 

Sergey Radchenko : Ngay từ đầu, tôi đã nghĩ rằng thách thức mà Prigojine đặt ra cho Putin là rất lớn. Vào thời điểm đó, người ta nói rằng Putin chỉ chơi trò dùng phe này chống lại phe kia, như ông ta thường thích làm. Nhưng tôi không nghĩ vậy. Prigojine từng chỉ trích « một lão già ngốc nghếch », hoàn toàn có thể ám chỉ Vladimir Putin. Làm sao chủ nhân điện Kremlin có thể chấp nhận điều này ? Việc ông không có hành động gì chỉ khiến quyền lực của bản thân bị suy yếu, và khiến ông ta giống như một con hổ giấy, và do đó, Prigojine ngày càng lấn tới. Nỗ lực của bộ Quốc Phòng Nga nhằm kiểm soát Wagner, với tối hậu thư vào ngày 01/07 buộc nhóm bán quân sự phải ký hợp đồng để hợp thức hóa tình trạng pháp lý của các chiến binh, đã khiến Prigojine phải hành động nhanh chóng, trong lúc ông còn điều hành Wagner. Đó là một canh bạc của Prigojine, nhưng chắc ông không ngờ Putin lại phản ứng mạnh đến như vậy. 

Nhưng bất kể nội dung của thỏa thuận với Prigojine ra sao, thì quyền lực của Putin ngày càng bị suy yếu. Mọi người không thể hiểu làm thế nào một cuộc nổi loạn vũ trang như vậy, trên lãnh thổ Nga, lại có thể xảy ra ngay trước mũi của Putin. Điều này dường như rất vô lý. 

Bây giờ Putin có hai lựa chọn. Ông ta có thể thực hiện các cuộc thanh trừng để củng cố quyền lực nội bộ, bị thách thức không chỉ bởi Prigojine, mà còn bởi những thất bại quân sự ở Ukraina. Điều này có nghĩa là chế độ đang thực sự chuyển sang chủ nghĩa Stalin, nhưng tôi không biết liệu Putin có khả năng làm điều đó hay không. Khả năng khác là tình trạng mất quyền lực của Putin sẽ tiếp diễn, cho đến khi chế độ sụp đổ… 

Các cuộc đảo chính thất bại trước đây ở Nga nói lên điều gì ? 

Sergey Radchenko :Âm mưu đảo chính của quân đội và KGB chống lại Mikhail Gorbachev vào năm 1991 chỉ kéo dài ba ngày, nhưng thất bại này nhanh chóng dẫn đến sự sụp đổ của Liên Xô. Tương tự, vào tháng 08/1917, tổng tư lệnh quân đội Nga, Lavr Kornilov, đã tìm cách tiến quân đến Saint-Petersbourg (lúc đó là thủ đô của Nga) để trấn áp những người Bolshevik và kiểm soát chính phủ. Ý đồ đảo chính quân sự của ông đã thất bại và nó đã góp phần vào sự hỗn loạn xảy ra trong nước – đưa những người Bolshevik lên nắm quyền vào tháng 11 năm đó. Tiếp đó là cuộc nội chiến tàn khốc khiến hàng triệu người Nga mất mạng. Ông Putin cũng đã đề cập đến sự kiện năm 1917 trong bài phát biểu trước người dân Nga. Rõ ràng là ông ta cũng nhận thức được những điểm tương đồng nguy hiểm. 

Tại sao Prigojine lại quay ngoắt nhanh đến vậy ? 

Sergey Radchenko :Prigojine nghĩ rằng mình có cơ hội nổi loạn khi một phần của quân đội Nga đã được huy động sang Ukraina chiến đấu. Ông cũng cho rằng quan điểm của ông chống lại bộ trưởng Quốc Phòng Shoigu và tổng tham mưu trưởng quân đội Nga Guerassimov được tán đồng (chia sẻ) trong quân đội Nga – điều này hoàn toàn không sai. Nhiều quân nhân cũng đưa ra những nhận định về tình trạng tham nhũng và không có năng lực trong quân đội. Nhưng dường như Prigojine không có mục tiêu cụ thể nào khi phát động cuộc tiến quân vào Matxcơva. Một khi vấp phải sự kháng cự của các lực lượng chính quy cùng với một bài phát biểu rất cứng rắn của Putin, ông Prigojine đã rút lui. 

Nhưng tất cả chỉ là phỏng đoán, vì chúng ta không biết nội dung của thỏa thuận giữa Putin và Prigojine. Nếu ông ta đến Belarus và tập đoàn Wagner bị giải tán đi kèm với việc binh lính của họ gia nhập quân đội chính quy, thì « tuổi thọ » của Prigojine sẽ rất hạn chế. Còn nếu ông ta vẫn kiểm soát được Wagner, thì mọi chuyện sẽ rất khác. Nhưng chúng ta sẽ chỉ biết cụ thể trong vài ngày tới. 

Ông nghĩ gì về vai trò của tổng thống Belarus Lukashenko trong việc giải quyết cuộc khủng hoảng này ? 

Sergey Radchenko :Lukashenko không bao giờ bỏ lỡ cơ hội để quảng bá cho bản thân. Không rõ ai đã thực sự tham gia vào cuộc đàm phán này. Nhưng đối với Putin, việc tổng thống Belarus đóng vai người hòa giải là một sự sỉ nhục lớn. Hiện tại, mọi chuyện vẫn rất mơ hồ. Chỉ có một điều chắc chắn : nếu Prigojine nghĩ rằng bằng cách từ bỏ Wagner, ông ta sẽ nhận được những bảo đảm về an ninh ở Belarus, thì ông ta thực sự là một kẻ ngốc. Nhưng như chúng ta biết rằng ông không hề ngốc, và có rất nhiều vùng xám trong vấn đề này. 

Putin coi trọng lòng trung thành hơn cả. Ông ta không quan tâm đến đất nước, mà chỉ quan tâm đến bản thân. Phản bội Putin tương đương với nhận bản án tử hình. Chúng ta đã thấy điều đó nhiều lần trong thời gian qua, từ Litvinenko đến Skripal. Putin không ngừng truy lùng những người mà ông cho rằng đã phản bội ông ta. Mặt khác, xung quanh ông là những người bất tài, nhưng trung thành, chẳng hạn như Shoigu. Còn Prigojine thì đã công khai tự coi mình là kẻ thù của Putin. Vậy làm sao ông ta có thể sống tiếp ? Nếu Prigojine từ bỏ Wagner, thì ông ta sẽ chết. Đây là lý do tại sao tương lai của nhóm bán quân sự này sẽ là chìa khóa cho mọi chuyện. 

Ông nói rằng Nga có thể trải qua một « kịch bản Kirov », được đặt theo tên của nhà lãnh đạo Liên Xô bị ám sát và được coi là cái cớ cho cuộc thanh trừng quy mô lớn của chế độ Stalin… 

Sergey Radchenko : Sergei Kirov bị giết vào năm 1934 tại Leningrad, rất có thể là theo lệnh của Stalin. Stalin đã sử dụng cơ hội này để tiến hành thanh trừng, giải thích rằng Liên Xô đang bị đe dọa bởi những kẻ thù cả ở trong lẫn ngoài. Theo cách tương tự, Putin có thể sử dụng sự kiện vừa qua để thực hiện chính sách thanh trừng. Nga vốn đã là một đất nước khủng khiếp về nhiều mặt, với những đối thủ chính trị, như Navalny, Kara-Murza hay Yashin, đang phải ngồi tù. Nhưng viễn cảnh một chủ nghĩa Stalin vẫn còn xa vời. Người dân vẫn có thể sống một cuộc sống bình thường ở Nga. Mọi người không sợ vào ban đêm bị phá cửa nhà và bị bắt đi đày ải. Tổng thống Putin cũng có thể sẽ chuyển sang thanh trừng kiểu Stalin. Nhưng chúng ta không biết liệu ông ta có phương tiện hay thậm chí là ý định làm việc đó hay không. Ông ta đã có thể làm điều đó từ vài năm trước và Nga đã có thể trở thành Bắc Triều Tiên. Nhưng điều đó đã không xảy ra, mặc dù tình hình chính trị đã trở nên tồi tệ hơn. 

Putin cũng có thể dùng sự kiện này làm cớ tuyên bố tổng động viên, giải thích rằng đất nước đang gặp nguy hiểm, giống như hồi năm 1917. Mọi thứ đều có thể xảy ra. Nhưng nếu Putin không có hành động gì, người dân Nga sẽ ngày càng có nhiều nghi vấn. Putin vẫn kiểm soát được tình hình ? Liệu ông có còn nắm được quyền lực ? Giờ đây, tất cả mọi thứ đều không chắc chắn. 

Ông nghĩ sự kiện này sẽ phục vụ lợi ích của Ukraina như thế nào ? 

Sergey Radchenko : Điều này tất nhiên rất có lợi cho Ukraina. Bất cứ điều gì làm mất tinh thần quân đội Nga và cho thấy điểm yếu của Putin đều là điều có lợi cho Kiev. Nhưng cũng không nên đánh giá quá cao hậu quả của cuộc nổi loạn này. Cho đến giờ, dường như các vị trí của Nga ở Ukraina không phải chịu tác động lớn nào, và cũng không có vụ đào ngũ hàng loạt nào. Chúng ta không nên tỏ ra phấn khích vào thời điểm hiện tại.